Bungat-Pamatbat

October 31, 2010

Ni NOEL M. TUAZON

Dauis, Bohol

(Kining maong balak mananaog sa Unang Ganti sa Lunsayng Bisaya Tigi Sa Pagsulat 2009. Mga maghuhukom: Edgar S. Godin, Eleazar T. Acampado, Raul G. Moldez.)

(1) Kasabotan
Magsugod ta sa usa ka kasabotan
agig pahinumdom sa mga nakalimtan nga abi nimog kasagaran lang.
Motikungkong ang hibihibi matag labok sa hapyod.
Moharag ang kakugnan inigwahing sa mga lakang.
Parehong kasabotan nga gisunod bisan sa kinagamyang kuwaknit:
dakpon sa pandungog ang di makitang hinog,
tabonan sa duha ka pako ang Buwag bituon.
Ang balak ug magbabalak parehong gibugkos sa tanghaga.
Kay unsa ba ang panagang sa anino inigkisi-kisi sa kahayag?
Kun ang panapo sa mga aninipot kon mangwalis na ang gikatlang kangitngit?
Lingin ang kalayong kalit modilaab sa kasingkasing sa kilumkilom
ug ang banagbanag mibukhad nga pako sa mga kabakaba
nga gipakaingon mog piyuros ang tanang mitikyop nga kahilom.
Bisan gani ang mga kaka amang sa pagpaabot.
Ingon gayod niini ang utlanan sa matag panaw:
mga taligsik nga natagak sa aping sa huwaw,
kun balhibong gipadpad tumoy sa pilok,
kun hilis nga tsinelas nga gianod sa pagduhiraw,
kun bersong misagunto sa tuldok ug duka.
Kay giuwang ba ang pag-abot sa pagbiya?
Ang mga lusok sa luha ug badlis sa pahiyom?
Ang damgo sa pagtukaw?
Kon ang pagtukaw mao ang pagkahinanok
uban sa mga estatuwa nga gilumotan na sa katawa
ug mga rebultong gianuosan na sa gibalik-balik nga pangadye
morag yamyam sa mga kalaberang anting-anting?
Dili sukwahi ang huyuhoy sa duha ka pako
bisan gani ang mga kuyabog sa usa ka salag.
Gisuta sa mata ang unsa mang gipadayag sa kahayag
aron dili malingla ang rason sa pagtuo
tungod kay gikuwenta na sa takna ang gilay-on nga nag-uwang
sa tubig ug abo, sobre ug internet, numero ug imahinasyon.
Mao kini ang gisalida sa handurawan nga lisod tugkaron sa kompyuter:
halok nga mosiak sa unod ug paghigugma,
hapuhap nga mopukaw sa hubog nga kahidlaw.
Ug padayon nga bugkoson ang kalainan:
way kutas nga tungason ang tanang bakilid,
igmat nga sipliton ang mga hirig ug takilid.
Kay didto sa layong bukid sa paghubong ug paglabong:
nangabaligtos ang bagon sa mga dagon,
nangawhat ang mga dahon sa paghandom.

(2) Pagtakda
Isunod dayon nato ang pagtakda
sa nagkalainlaing butang, pagtakod-takod
ug pagka-di-malikayang kaguliyang
sa mga panghitabo ug kinahanglang mahitabo
nga, sa makadaghang higayon, mihagtos
lang sa imong panan-aw. Maingon tag gimino.

Gipaghot na sa mga iro ang unang takdol.
Gidangaw na sa mga kabog ang kabugason.
Mouwang ang sigbin inigtilap sa busay
kon masud-ong ang nagdilaab niyang kalimutaw
—ang santilmo miursang hilanat sa kaadlawon.
Unya, matagak ang buwakaw sa imong daman.

Dinhi sa Islas Bohol, parat ang mga bituon
nga giampingan kanunay sa ukoy ug kataw:
nahadlok nga moulbo kini dungan sa dinamita,
bugbog, kaskas, turong-turong ug pagmahay
—lakip na niini ang palasyo sa mga pawikan:
ang guso ug pasil nga gibanlas sa panghupaw.

Dugay nga mikagiw ang mga diwata sa suba.
Luyloy na ang kaway-kaway sa mga dahon.
Nakalimtan na ang pamaybay ni Karyapa:
engkantasyong gitagik sa punyal ni Tamblot
ngadto sa suwab sa sundang ni Dagohoy,
orasyong gikulit na sa bagulbagol ug bato
sa Punta Krus ug Simbahan sa Baclayon.

Gihinginlan na ang bathala sa kinampay
kay gipalabi ang signit sa text ug noodles.
Gitunaw na ang dagon sa tipay ug lagang;
gikulob ang bagol sa tam-is nga kalamay
ug gilaslas na ang nag-inusarang dila sa Eskaya.

Kon makasulti pa ang Chocolate Hills,
iya nang giabni ang mga engkanto nga mobalik sa lasang
diin ila ang sonata sa mga pispis, gangis, mangloy;
diin modimdim ang mga duwende ug tiki sa unang
matagak nga yamog sa di pa mapuwak
ang mutyang dugay nang giugom sa puso ug gutlo.

Hinuon, nangumbitay nga karikatyor ang bayhon
sa mga Mawmag ibabaw sa kakahoyang
gilangkatas bulok ug labong morag retratong naugdaw
—naagiw lakip na ang panumdoman.
Kay banhawon ba sa paghanduraw ang tanang
gisunog sa kahakog, panamastamas, pagbati?

Mao kini ang kasabotan nga gisunod sa kinaiyahan:
gisukod sa panganod ang ilang pagpangatagak
apil na ang pagbugkos sa bangaw ug alindahaw,
ang paglasik sa taligsik ug uwan hangtod nga mobagyo.
Tan-awa ang dagat. Gilukot sa liboang balod
ang minilyang gauwang aron angkonon ang baybayon,

apil na niini ang paghunas nga mora bag gitakilid
ang kalibotan ug gipataob sa Buwan ang pikas
tampi sa panagat, ang layong hunasan sa pagkaplag.
Gibangan sa ayaay ang nanglupad nga kanaway
sa matag silik sa nag-alak nga suno ug bulinaw.
Mokisaw ang lim-aw sa haguros sa alindahaw.

Unsaon nimo pagsiha sa mga butang nga anaa na
ngadto sa umaabot ug sa kinahanglang mahitabo?
Ug ang pagsanta sa di angayang buhaton?
Pasagdan ba sa kamot sa kinaiyahan
sama sa batong mibarog sa tinulo sa tubig?
Kun palumotan ba hinuon ang tanan sa kalimot?

(3) Pagpadayag
Mao kini ang dayag nga mga timaang dugay
nang gitipigan sa maulawong hibihibi:
(1) elemento sa hangin, tubig,
kalayo ug yuta sa mga dahon;
(2) sugilanong nagtambid sa mga dalid;
(3) garbong mihapuhap sa mga buwak,
(4) samad nga nagdugo sa mga tunok.
Pila ka kukok, uwak, banog
ang nagbugno sa hangin aron angkonon
ang upat ka ngalan sa teritoryo:
Amihan, Habagat, Timog, Dumagsa
nga wala pa maulipon sa huyuhoy?
Pila ka bagyo ang mikuso-kuso
sa dagat, kun alimpulos nga mikuraw
sa lim-aw, kun baha nga miambak
sa suba aron mabanabana
ang gahom sa tubig
nga wala pa hukasi sa busay?
Pila ka kalayo ang misuwayg sugba
sa lasang aron bagahon ang lapok,
daoban ang bato aron lamang
masuta ang trangkaso sa bulkan
nga wala mapaso sa dilaab sa huwaw?
Pila ka bukid ang naghubo,
morag halas nga nagluno,
aron pulihag himbis ang yuta,
kun isla nga mitidlom sa mapang
milakra sa panumdoman,
kun bungtod nga mikamang
paingon sa patag ug kinabuhi
nga wa pa buk-a sa linog?
Gisuwat na ang sugilanon
sa lingganay sa matag atuli
sa mga debotong parokyano
ug gilalik na ang suliran nga gigaid
sa kada batos rosaryohan kay dili igo
ang dinagkotang kandela nga moiwag
sa kinahiladmang lawak sa hotel,
sa ngiob nga eskina sa hilas ug uwag.
Gilawa-lawa na ang mga kerubing
giagup-opan sa altar sa mga ngabil
ug bisan gani ang mga estatuwang nagbarog
sa ting-uwag ting-init taliwa sa plasa.
Gipalit ug gipahimuslan na sa mga dayong puti
ang garbo sa baybayon ug isla
sama sa maanyag nga babayeng
dunay bulok nga kinampay:
gipabilangkad sa halok sa kuwarta,
gibistehag iPod, laptop, ATM card, selpon
ug gipalimugmog og whiskey
nga mora bag daling hinawnawag
alak ang kabalaka ug kahadlok
kay sa magtampisaw sa buhagay
sa lusok-uwan nga gisapupo sa sandayong
ug mobahakhak sama sa mga baki
sa gagmayng sapa-sapa.
Padayon ang ngutngot agi sa tunok
tungod sa pagpasagad,
pagpuhag ug pagkutlo ritwal
na sa mata, kamot ug ngabil.
Unsaon paghupay sa kahapdos?
pagtang-on sa tanang nagdugo?
pag-alim sa samad ug garas?
kon kanunayng putlon
ang salingsing sa kasingkasing?
Gikulit na ang patik sa tipak.
Gisuwat na ang uwat sa kilat.
Apan ang ngulngol urom sa bagulbagol.

Advertisements

Haw-ang

October 30, 2010

Ni OLIVER P. FLORES

Sogod, Cebu

(Kining maong balak mananaog sa Ikaduhang Ganti sa Lunsayng Bisaya Tigi Sa Pagsulat 2009. Mga maghuhukom: Edgar S. Godin, Eleazar T. Acampado, Raul G. Moldez.)

Sa mga mata lang
madangaw ko ang dagat.
Gum-os ang papel
sa nalukot
nga mga balod
diin di ko mahikap
ang lubyok
sa wala mong aping.
Usa ka lingla
ang hudyaka
sa kabuntagon—
saksi sa gilumotan
nga mga kalimutaw
diha sa tamboanan
sa atong payag.
Gitalikdan mo
ang lantay
nga kawayan
kay gibukbok na—
karon nailiw
sa imong kainit.
Di ko na unta
hapuhapon ang gibilin
nga mga tunob
sa tinikling ug kuratsa
diin gidula-dulaan
sa mga tudlo
sa huyuhoy
ang dunghay mong buhok
sa laing baybayon.
Oo, computer age
na ang lupad
sa mga damgo.
May hardin na gani
ang hangin sa uniberso
human magakos
ang Buwan ug Mars.
Apan ang kagahapon
usa ka balitaw
nga gihandom ko
sa tanang panahon.
Usahay makita ko
ang imong anino
nga modip-ig
sa neon lights—
mohimamat sa bakak
nga katawa.
Way hangop
ang dinagaang
batok sa nagtanday
nga pangamuyo. Kon
mahimo ko pa lang
nga lugtabon
ang tabil
sa kalaberang maskara—
gibuhat ko na.
Igo na lang
kong mangagho
nga magsud-ong
sa Filipiniana
mong sinina
nga gibitay sa
bungbong!

Sa Nanigarilyo Gawas sa Ospital

October 30, 2010

Ni KEVIN LAGUNDA

Dakbayan sa Mandaue

(Kining maong balak mananaog sa Ikatulong Ganti sa Lunsayng Bisaya Tigi Sa Pagsulat 2009. Mga maghuhukom: Edgar S. Godin, Eleazar T. Acampado, Raul G. Moldez.)

Milagubo ang imong ubo human ka natuk-an
Sa pagkakita nimo nga gitumod padulong
Sa di makit-an nga lawak-operahanan
Ang babayeng way sapot apan nagbukot og dugo.
Dayon, ang imong tinaptapan nga tutok mitaop niya.
Misidlit ang way tingog niya nga siyaok ug misalisi
Og sagpa nimo. Apan miyupyop lang ka og balik.
Human sa imong pagbuga, mitak-om ka. Ug ang aso ra
Ang gialingugngogan sa giasoy sa imong kahilom.

Ang Bantayog

October 30, 2010

Sugilanon ni Gumer M. Rafanan

Dakbayan sa Iligan

(Kining maong sugilanon mananaog sa Unang Ganti sa Lunsayng Bisaya Tigi sa Pagsulat og Sugilanon ug Balak 2009. Mga maghuhukom: Bisaya Associate Editor Edgar S. Godin, Bisaya Staff Member Eleazar Acampado, ug Raul Moldez.)

MISAMOT ang hangos ni Dodo paghawid niya sa miigdal nga gamot sa kahoy daplin sa hagip-ot nga dalan sa bakilid. Duol na siya sa taluktok niadtong gamayng bungtod nga nabukotan sa bagang lunhaw nga sagbot nga nahimutangan sa usa ka dakong punoan sa mangga. Halos na niya maagwanta ang kakutas. Wala maanad ang trese anyos niyang lawas sa makapagbang kainit sa Adlaw sa kahaponon. Dugangan pa sa katitip sa gitungas niyang bakilid.

Daw naibtan og tunok si Dodo pag-abot niya sa punoan sa mangga. Mao pay pagkamatikod niya nga humod na kaayo ang iyang puting T-shirt ug hawakan sa iyang purol. Hapit na mabitas ang tsinelas niyang esmagol nga bag-o pang napalit ni Nanay Soling niya. Apan wala niya kadto igsapayan kay naklaro na niya ang iyang tuyo— ang bantayog. Nahimutang kini sa ibabaw sa kanait nga bungtod nga mas habog. Usa kini ka kinulit nga higanteng busto sa imahen sa tawo nga may gihabogon nga 20 ka metro gikan sa abaga.

Wala mamilok si Dodo nga nagtan-aw sa bantayog nga naglarawan sa panagway nga naila niya kaayo. May pagkakrema ug buhi tan-awon. Migilaw ang iyang mga mata ug nagpanukot sa kaugalingon. Giunsa kahag kopya ang nawong sa presidente? Nakakita na siyag hinimo sa eskultor sa ilang lungsod sa San Gabriel apan gagmay ra, mga imahen sa tawo ug mananap nga inumol sa yutang kunon, kinulit sa kahoy, linalik sa kristal ug diha pay mga gama sa puthaw ug alambre. Apan ang bantayog nga gisud-ong niya karon, alang kaniya, maoy labing matahom, daw higenteng imahen nga gikulit sa higanteng gamot.

NIANANG buntag, pag-abot nila ni Nanay Soling niya sa balay ni Tiya Bestra niya, magulang ni Nanay niya, mao dayoy nakakabig sa iyang pagtagad ang bantayog sa layong bungtod.

Nanginsusi dayon siya. Gikan kang Tiyo Karyo niya, bana ni Tiya Bestre niya, nasayran niyag giunsa paghimo ang bantayog. Gahing anapog kuno ang ilawom sa bungtod ug pipila ka tawo ang nag-anam-anam pagtibhang hangtod nga napormag lingin. Ang panapos nga trabaho gipangunayan kuno sa eskultor ginamit silbing tungtonganan ang usa ka scaffold ug usa ka bucket truck nga maoy sagad gamiton sa mga electrician kon may komponehon nga habog nga poste sa kuryente.

“Moadto ko, Tiyo. Tan-awon nako,” matod ni Dodo.

“Diha ka lang sa gamayng bungtod, sa may mangga. Ayawg duol,” pahimangno ni Simon, ang ulitawo niyang ig-agaw.

Nahibulong si Dodo nganong dili siya paduolon. Ngano kaha?

BUGTONG anak si Dodo. Bisan sa gamay pa siya, gikahiligan na niya ang pagkulit ug paglalik. Nahimo niyang kalingawan ang paghimog mga dulaan gikan sa kunon, kahoy, kandela ug plastik nga gikahimut-an sa iyang mga ginikanan, mga magtutudlo, mga kasaring ug mga higala.

Kausa, gibungat niya kang Tatay Crispin niya nga kursong pagka eskultor ang gusto niyang kuhaon inigtungtong niya sa kolehiyo. Apan kalit nga napalong ang iyang ambisyon tungod sa hinanaling kamatayon sa amahan nga niadtong panahona taas og katungdanan sa pundok sa kooperatiba sa mga mag-uuma sa ilang lungsod.

Aron makapadayon siya pag-eskuyla, nangaplay si Nanay Soling niya pagka domestic helper sa Hongkong. Suwerte usab kay nadawat. Ug tungod kay wala silay kabanay sa ilang dapit, mihangyo si Nanay Soling niya sa iyang iyaan nga adto siya ibilin ug adto na usab magpadayon og eskuyla. Maoy hinungdan nga nakaadto sila sa maong dapit, sa lungsod sa San Nicolas.

Kamingaw ang mihakop kang Dodo paglarga sa iyang inahan. Usa niana ka bag-ong gabii, mao pay pagsubang sa takdol nga Bulan, nagpahayahay siya sa kayda ug milantaw sa gawas.

Ang balay sa iyang iyaan gama sa kawayan ug nipa apan pulido ang pagkahimo. Nahamutang kini sa haluag nga luna sa yuta, kinoralan og kawayan nga gintang og diyotay sa dalan-nasyonal.

Namatikdan ni Dodo nga bisan og maihap lang sa tudlo ang lagyo nga mga balayng nipa, migamit kini og mga sugang dagitab. Naglawod ang kahumayan sa palibot ug didto sa layong bungtod nga mao ray wala matamni og humay, naaninag niya ang bulto sa hanap-hanap nga bantayog. Sa makausa pa, mikidlap ang iyang mga mata sa dakong kahinangop ug pagdayeg.

“Mingaw dinhis amo, Do,” gikan kang Bestra nga mibutho sa luyo ni Dodo.

“Nindot nuon, Tiya, kay presko ang hangin ug linaw kaayo,” ni Dodo nga mipahiyom. “Pero diyotay ray nagpuyo.”

Milingkod si Bestra sa bangko tupad kang Dodo. “Pipila lang mi ka pamilya ning among sityo, pulos mag-uuma. Modaghan ang tawo kon ting-ani ug kon modagsang ang mga turista.”

“Tungod sa bantayog, Tiya?” ni Dodo nga naisa ang kilay.

“Oo,” magarbohong tubag ni Bestra. “Mao kanay numero unong tourist attraction karon dinhi. Nakaduol ka na man kuno didto.”

“Oo, Tiya, pero kutob ra sa mangga. Giingnan ko ni Manoy Simon nga di moduol pag-ayo. Ngano man kaha, Tiya?”

“Kay mas maayo man kunong tan-awon gikan sa layo,” tubag ni Bestra.

“Kinsay naghimo niana, Tiya?”

“Si Sir Moises Justo, ang bantogang eskultor.”

Ug nasagunson ang mga pangutana ni Dodo. Gikan sa iyaan mao kiniy iyang nasayran: kapin na sa kuwarenta ang edad ni Sir Justo, ulitawo pa, nagpuyo sa gamay apan matahom nga balay sa gamayng bungtod atbang sa bantayog tabok sa dalan, may sulugoon nga hamtong nga lalaki.

NAG-UKUN-UKON si Dodo nga milili sa bukas nga pultahan sa daw bodega nga tupad sa matahom nga balay. Walay tawo sa sulod. Bisan sa pikas balay, morag walay nagtikawtikaw.

Naghinay-hinayg sulod si Dodo. Naniga ang iyang mga mata pagkakita niya sa nagkadaiyang mugna sa arte sa pagkulit ug pag-umol, mga matahom nga desinyo nga pang-adorno nga gama sa kahoy, kunon, kristal, alambre, puthaw ug uban pa. Ang mga dagko gipahimutang sa salog nga semento ug ang gagmay gipatong sa mga lamesita. Sa usa ka bungbong, dinhay gipatapot nga mga plake ug sertipiko sa pasidungog ug pagdayeg kang Moises Justo. Usa niini ang matahom nga plakeng metal diin nahisulat-nakulit kini: Pasidungog kang Moises Justo isip Nasodnong Alagad sa Arte sa Pangulit.

“Nakapili ka na ba?” hinayng tingog sa lalaki ang nabati ni Dodo gikan sa iyang luyo.

Kalit miliso si Dodo. Nakita niya ang tag-iya sa tingog— gamayng tawo, yagpis og lawas, upaw, bungoton. Nagsul-ob og puting T-shirt, itom nga shorts ug panit nga tsinelas.

“Sir Justo?” sukot-timbaya ni Dodo.

“Yes,” tubag ni Sir Justo. “Lingkod, Dong,” ug mitudlo kini sa usa sa duha ka silya nga nahimutang simpig sa bentana.

“Dodo ang akong ngalan, Sir. Pag-umangkon ko nila ni Tiya Bestra ug Tiyo Karyo,” ni Dodo dayong lingkod sa silya.

Mipahiyom si Sir Justo. “A, diay? Nakaila ko nila.”

“Nindot ning imong lugar, Sir. Atbang gyod sa dakong bantayog,” ug gitan-aw ni Dodo ang bantayog lahos sa bentana.

“A, ang akong obra maestra?”

“Obra maestra?” ni Dodo nga miliraw ang mga mata.

“Oo, ang akong masterpiece, ang labing nindot nga hinimo sa usa ka alagad sa arte.”

“Morag di katuohan nga mahimo kana sa tawo nga ingon nato. Morag higanteng eskultor ang naghimo niana,” ni Dodo nga mipahiyom og diyotay.

Mipahiyom si Sir Justo. “Nahinumdom ka ba sa Mount Rushmore National Memorial sa South Dakota, U.S.A., diin gikulit sa bato sa usa ka mahabog nga pangpang ang mga nawong sa upat ka presidente sa Amerika? Mao kadtoy nag-inspire nako.”

Nahatutok si Dodo kang Sir Justo, daw gilamat.

“Sa akong tan-aw nimo, morag gusto kang mag-eskultor,” padayon ni Sir Justo.

Miyango si Dodo ug miginhawag taas.

Mipuno si Sir Justo: “Dugay ko nang gipangandoy nga may mga batang mahilig sa pagkulit nga moduol nako. Wa koy anak nga kabinlan sa akong nahibaw-an. Ikaw tingali ang tubag sa akong pangandoy.”

“Pero bisag unsaon tingali nakog tuon, Sir, dili ko makahimo og bantayog nga sama nianang imong gihimo. Di gani ko katuo nga mahimo kana sa tawo.”

Nangigham si Sir Justo. “Ang paglampos sa tawo sa usa ka gimbuhaton mag-agad sa kahugot sa iyang tinguha ug gidak-on sa iyang gugma ngadto sa buot niyang buhaton. Kinahanglan moduyog ang kasingkasing ug sandig kanunay sa Ginoo.”

Buot tugkaron ni Dodo ang kahulogan sa gipamulong ni Sir Justo apan wala niya kapugngi ang pagtipas sa iyang hunahuna. Usa ka pangutana ang iyang gisukli. “Nganong si Presidente may gipili mong modelo?”

Miagahad si Sir Justo. “Ang higayon ang nagpili, ako ang nahimong instrumento. Simbolo kana sa gahom sa katawhan busa wala magduhaduha pagbulig kanako ang gobyerno. Gihimo ko ang usa ka mugna sa arte nga buot kong itisok sa kahimatngon sa mga Pilipino, usa ka bantayog sa kadaogan nga nahiugbok sa akong kasingkasing.”

Misamot kalawom ang tidlom sa mga pulong ni Sir Justo sa panabot ni Dodo. Igo lang siyang miyango ug wala madugay nanamilit.

KILUMKILOM na pagpauli ni Dodo. Hiabtan niya ang tulo ka tawo nga nanamilit kang Simon.

“Sige, magkita ra ta,” matod ni Simon sa tulo ka tawo nga ang panapot ug pamayhon mga mag-uuma. Ug ngadto kang Dodo, “Ganina ra kong paabot nimo, diin ka man?”

“Didto ko sa ka Sir Justo, Manoy,” tubag ni Dodo. “Daghan siyag hinimo nga makalingaw kaayo.”

“Dali, Do, kay duna koy isulti nimo,” agda ni Simon dayong agbay kang Dodo.

Nanglingkod ang duha sa mga silya simpig sa talad.

“Ganahan ka man kuno kaayo nianang bantayog, tinuod, Do?”

“Ganahan kong magtan-aw, Manoy.”

“Abi nimo, Do, ang paghimo nianang bantayog ug ang bantayog mismo gisaway sa mga tawo… gikapungtan kay nahimo kanang simbolo sa opresyon o pagpanlupig. Nahimo kanang simbolo sa pangurakot ug pagwaldas sa salapi sa lungsod. Nahimong simbolo sa kalisod ug kapit-os sa kinabuhi. Angay bang buhatan og bantayog ang usa ka presidente nga buhi pang dako?”

Nahatutok si Dodo kang Simon. “Ngano, Manoy, daotang tawo ba diay si Presidente?”

Gitutokan usab ni Simon si Dodo ug sa hinayng tingog miingon: “Nahibawo ka ba nga siya ang hinungdan sa kamtayon sa imong amahan, ni Tiyo Crispin? Usa si Tiyo Crispin sa dakong supak sa daotang pagdumala sa gobyerno maoy hinungdan nga…”

Miamag ang dakong katingala sa mga mata ni Dodo. “Unsa diay si Tatay Crispin, Manoy?”

“Usa siya sa pundok sa mga nanagpakabana ug nagtinguha nga usbon ang dagway sa katilingban nga biktima sa panamastamas ug pagdaog-daog, pundok nga nagtinguha pag-usab sa kalibotan!”

“Pero nag-ingon si Sir Justo nga…”

“Ayaw siyag paminawa kay wa siya masayod sa tinuod nga kahimtang sa atong nasod. Ang kinabag-an nato nag-ilaid sa kawad-on. Manarbaho kaha si Nanay mo sa laing nasod kon ang atong gobyerno makahatag pag trabaho? May hustisya bang nadawat ang pagkamatay ni Tatay mo?”

Sa misunod nga mga adlaw, ang mga pulong nila ni Simon ug Sir Justo nanagdula sa hunahuna ni Dodo. Kinsay iyang tuohan? Kinsay nagsulti sa tinuod? Mao kadtoy hinungdan nga usahay magbuntag nga dili siya makatulog.

Unya usa niana ka kaadlawon, igo lang nahuman pagpanuktugaok ang mga sunoy, milanog ang usa ka makusog nga buto gikan sa layong bungtod. Gisundan pa og laing buto, ug lain pa gayod.

“Unsa to, Karyo?” nag-ugom og kalisang ang tingog ni Bestra gikan sa pikas lawak. “Hain si Simon?”

“Kalma lang, Bestra. Dinhi ka lang kay akon susihon,” ni Karyo pa human motimbakuwas. “Ambot hain si Simon.”

Misunod si Dodo kang Karyo paggawas sa balay. Nagpadayon ang buto-buto gikan sa bungtod nga nahimutangan sa bantayog. Niining tungora, nakapanggawas na usab ang ubang tawo sa kabalayan.

“Ang bantayog, Bestra, gibombahan!” singgit ni Karyo.

Maoy pagpamanagbanag, mitan-aw si Dodo sa layong bungtod. Wala na siyay nakitang bantayog! Nagtiniil siyang midagan ug midagan. Pag-abot niya sa gamayng bungtod, nagpasalipod siya sa punoan sa mangga. Ug nalusno siya sa iyang nakita. Napulpog na ang bantayog ug nagpasad ang mga tipak niini!

Nahinumdom si Dodo kang Sir Justo. May nahitabo kaha kang Sir Justo? Dihadiha, nakahukom siya nga iyang adtoan.

Naabtan ni Dodo si Sir Justo nga nagbarog gawas sa bodega, walay timik nga nag-atubang sa bungtod nga napayhag.

“Sir…” hinayng sangpit ni Dodo.

Sa walay lingi-lingi, namulong si Sir Justo sa tingog nga lugos madungog, “Milampos sila pagguba apan dili sila makabuntog.”

Mikipat-kipat ang mga mata ni Dodo. Unsay buot ipasabot ni Sir Justo?

“Hisabtan mo ra, Dodo, ang gisulti ko inig-abot sa tukmang panahon… sa imo na unyang panahon.”

“Kanus-a ko nimo tudloi, Sir?” palubad ni Dodo.

“Magsugod ta ugma.”

Misanag ang panagway ni Dodo. Nabanhaw ang iyang pangandoy nga makasunod sa mga tunob ni Sir Justo. Makaabot pa kaha siya sa “tukmang panahon” aron hisabtan niya ang tulugkarong mga pulong sa giidolo niyang eskultor?

Milantaw si Dodo sa bungtod nga di pa lang dugay nahimutangan sa karon napulpog nga obra ni Sir Justo. Ug nahanduraw niya ang umaabot nga panahon nga siya na usab unya ang mohulip niadto.

Migitib sa mga ngabil ni Dodo ang usa ka pahiyom kay nakulit na sa iyang hunahuna ang iugbok niyang bantayog.

(KATAPOSAN)

Ang Kapilya Sa San Antonio

October 30, 2010

Sugilanon ni Rey B. Araneta

Dakbayan sa Quezon

(Kining maong sugilanon mananaog sa Ikaduhang Ganti sa Lunsayng Bisaya Tigi sa Pagsulat og Sugilanon ug Balak 2009. Mga maghuhukom: Bisaya Associate Editor Edgar S. Godin, Bisaya Staff Member Eleazar Acampado, ug Raul Moldez.)

I. “Sa ngalan sa Amahan….”

SIYA si Litoy, bugtong anak ni Nang Iska. Bata pa kaayo siyang naughan sa pag-amuma sa usa ka amahan kay sayo man kining mitaliwan sa kalibotan upat ka buwan human si Litoy ipanganak. Magbaha na usab ang luha sa iyang hugaw nga nawong ilabi na gayod karong alas sais sa gabii diin magmisa si Padre Danilo sa kapilya sa San Antonio. Kusog kaayo ang iyang pagtiyabaw sa gawas sa kapilya ug nagsugod kini dihang gibiyaan siya ni Nang Iska sa gawas kay dili lagi puyde nga makasulod ang mga bata kon magsugod na ang misa. Ang lanog nga tingog ni Padre Danilo sa mikropono didto sa sulod, pagatubagon usab sa litaniya sa tiyabaw ni Litoy sa gawas sa kapilya. Maoy balaod sa katigulangan ug mga hamtong nga, niining sayong kagabhion atol sa kasumaran sa pista sa San Antonio, dili pasudlon ang mga bata sa kapilya kon magmisa na si Padre Danilo. Si Inse Goyeng, dala ang iyang sinaw nga sungkod nga kahoy, mao gayoy nangunay pagbantay sa puwerta sa kapilya. Matag karon ug unya, gamiton niya ang sungkod sa pag-abog sa mga bata nga buot mosulod sa kapilya. Mahulga ang kapilya sa kalangas sa mga bata o dili ba kaha sa ila unyang paggawas-gawas. Ang bata nga si Litoy misamot hinuon pagtiyabaw ilabi na kay gipunayan og sungog sa ubang bata nga nagtapok usab sa pultahan sa kapilya. Tungod sa ilang kadaghan, ang uban didto magpunay og lili sa duha ka bentana sa kapilya, daw may gitan-aw nga nindot nga salida sa telebisyon. Bag-o sa ilang panan-aw ang pari nga nagdupa-dupa samtang nagmisa didto sa sulod.

Sa pagsugod gayod sa misa ni Padre Danilo, pipila pa lamang ka paresan sa tsinelas, sandalyas, ug sapatos ang han-ay kaayong pagkapahiluna sa ang-ang sa pultahan sa kapilya. Gimandoan ni Ma’m Jovita kaganiha ang tanang manimbahay nga dili lang dad-on ang tsinelas sa sulod kay basin mabulingan ang iyang plormat nga gidoneyt niya sa kapilya. Mao nga nagtiniil lamang ang mga nanambong sa misa. Ug tuod man, walay buling o lapok nga nakahugaw sa puti nga plormat. Sa gawas, padayon si Litoy nga naghandom sa iyang inahan nga kaganiha rang nakasulod, nagliraw lang ang mga mata samtang nagtan-aw sa mga tawo nga nanulod sa kapilya. Kaganiha rang namula ang iyang mga mata sa pagpunayg hinilak, daw naghulat nga dunay motagad niya.

Misulay si Litoy pagsiot uban sa mga bata nga milili sa sulod. Buot niyang sud-ongon ang dagway sa tawong puti ug taas ang sinina. Daw wala pa niya makita ang maong matang sa tawo. Buot usab niyang lilion ang iyang inahan sa sulod, pamasin nga mahumpay sa makadiyot ang gibating kahaw-ang ug kailo.

“Aray! Panuway! Imong gitumban ang akong tiil!” singgit sa usa ka batang babaye nga miping-it sa kasakit dayong bitad sa iyang tiil nga natumban ni Litoy. Sa pagbira niya sa iyang tiil, nabugto ang iyang tsinelas. Mitiyabaw gilayon ang batang babaye dayong hapak sa tangkugo ni Litoy nga maayo kaayong pagkalili sa bentana sa kapilya.

“Isumbong ta gyod kang Mama iniggawas niya sa kapilya!” bahad sa batang babaye nga padayong naghilak. Ang ubang bata nga nakakita sa hitabo, nangatawa gilayon ug ila na sab gisungog si Litoy. Dinhi, nagsugod na usab ang ritwal sa ilang pagsungog sa batang lahi kaayo og lihok ug pangisip kaysa ubang kabataan.

“Litoy, Abno! Mongoloid! Sulod didto sa kapilya!” Gitukmod nila si Litoy nga nasarasay sa bukana sa kapilya.

“Aray!” singgit ni Litoy dayong tiyabaw. Gibahogan usab ang iyang paghilak sa daw kondensada nga sip-on nga mihawid sa iyang ilong. Naghingos-hingos siya sinubakan sa sip-on nga buot na gayod moambak.

“Psssssstttt!” May dalagang gulang nga milingi.

“Mga Hudiyong gagmay! Mga Erehes! Pagpuyo mo dinha. Ayaw mo sigeg langas!” arangkada ni Inse Goyeng nga naglingkod duol sa baba sa kapilya.

“Hoy, mga pak-ang gagmay! Kon dili mo manghilom dinha, ipadakop ta mong Susing, barangay tanod.” Usa ka ulayng dalaga nga mibadlong usab.

“Naunsa ba sab ni si Iska nga gipasagdan man lang ning iyang anak-abnormal nga magpabadlong!” yawyaw sa usa ka inahan.

Pero si Nang Iska maayo na kaayong pagkaplastar sa lingkoranang plastik didto gayod atubangan sa altar ug walay kasayoran sa nahitabong kagubot sa gawas.

Kon unsa ang pagkahan-ay sa mga tsinelas sa gawas sa kapilya, mao usab ang pagkahan-ay sa mga nanglingkod nga mga manimbahay sa misa ni Padre Danilo. Dili kaayo dako ang kapilya. Gani, pipila lang ka tawo ang nakalingkod sa plastik nga mga lingkoranan nga gituyo paghulam sa barangay hall. Kasagaran, mga tigulang nga babaye o ang gitawag nila og mga hingkod sa Barangay San Antonio. Ang uban nga way lingkoranan, nanagbarog na lamang simpig sa bungbong sa kapilya. Ang tanan didto nanag-atubang sa altar diin gisaulog ni Padre Danilo ang balaan nga misa.

Uban usab sa ligdong nga tingog ni Padre Danilo, mihaguros ang usa ka bentilador sa iyang kilid nga pinugos kaayo ang paghatag og hangin. Mikayab-kayab ang iyang sotana nga gisul-ob. Si Tatoy nga nangunay gayod pagdala sa iyang bentilador, mipation gilayon sa hangin niini sa pari nga daw dako na kaayo niyang sala kon dili mahanginan ang pari. Ang uban nga wala maabot sa hangin, nag-iyahay na lamang ug pamaypay sa ilang dala nga mga karton ug dinhay uban nga namahid sa ilang singot sa dala nilang panyo o labakara.

Nag-anam-anam kadaghan ang han-ay sa nanagpares nga mga tsinelas, sandal, ug sapatos sa gawas sa kapilya. Sa sulod, naglahugay na usab ang nagkadaiyang baho sa lawas sa tawo. Si Litoy nga morag piso nga gibiyaan sa himungaan, nawad-an na og lugar sa lilianan. Pero walay migiya kaniya bisan pa unta ang iyang inahan nga pugsanong nagpakabalaan didto sa sulod sa kapilya. Nalingaw na lang siya ug sud-ong sa nagkalainlaing tsinelas didto sa pultahan sa kapilya. Lainlaing kolor, lainlaing pagkagamit, dinhay bag-o pa, bag-ohon, dagko o gagmay, ug dinha say mga busloton na. Matag karon ug unya mohingos siya ug moguho na usab sa iyang ilong ang nagtabisay nga sip-on nga mao na lay gipaningkamotan niya nga hawiran sa kaugalingon. Didto sa han-ay sa mga tsinelas, iyang gipangita ang usa ka pares nga pamilyar kaayo sa iyang dughan. Didto siya mipungko, naghulat, ug nagbantay sa nakit-ang talagsaong bahandi.

II. “Mga igsoon, maghinulsol kita karon sa atong mga sala….”

SIYA usab si Melinda, bugtong nga anak-dalaga ni Nang Magda. Wala na usab siyay amahan kay pinaangkan man si Nang Magda. Bag-o lang nakauli gikan sa Japan. Nabaniog nga usa ka japayuki o entertainer didto ug karon silang duha lang gyod sa iyang inahan ang nasayod sa tinuod nga hinungdan sa iyang pagpa-uli. Nahimo na hinuon niyang sinugatan ang hungihong ug tsismis nga duna siyay talagsaong sakit mao nga nakauli nga wala sa oras. Eyds kuno iyang sakit bunyag pa ni Inse Goyeng nga maoy tinubdan sa tanang balita sa barangay.

Nausab ang kolor sa iyang buhok. Nagpatina og orange, morag buhok sa mga sinsurador o mananagat. Mihamis ang iyang nawong. May lipstik ang simod nga sarang pulaha ug ang aping binunbonan og make-up nga nakapasamot sa kahayag sa iyang nawong. Miputi sab ang iyang panit nga daw ubod sa saging kanang inigkahuman nimog kuha sa kinaibabwan nga bani. Apan bisan pa niini, milutaw gayod ang talagsaong kahigwaos nga dugay-dugay na nga napintal sa iyang nawong. Nagkarag-karag siya padulong sa kapilya, nagdali-dali ang mga lakang nga daw nahadlok maulahi. Human huboa sa dalaga ang itom niyang sapatos sa gawas sa kapilya, misulod gilayon siya. Wala man lang kini manumbaling nga ang iyang pares nga sapatos lagyo kaayo og gintang sa usag usa ug hiwi pa gyod ang pagkahan-ay kay ang iyang panan-aw didto man sa sulod sa kapilya. Sa iyang pagsulod, nasabwag gilayon ang talagsaon niyang pahumot nga sukad wala pa masingo sa mga tawo sa ilang baryo. Mihinay-hinay siyag lakaw padulong sa altar mao nga matag lakang niya ubanan usab sa mga lingi ug tan-aw sa mga manimbahay. Didto na hinuon mawahing ang ilang pagtan-aw kang Melinda nga hugot kaayong nagpakiay-kiay sa iyang sampot. Nagsul-ob siyag blusa nga dalag ug pula nga pantalon nga haom kaayo sa dagko niyang mga paa. Gani, ang iyang gisul-ob mao man ang labing dasig ug labing siga sa tanan. Didtoy mga kagil-as sa mga manimbahay nga inanay nga mitakod sa iyang pag-abot.

Ang mga gipamulong ni Padre Danilo sa misa gisaw-an gilayon sa usa ka matang sa litaniya sa mga hunghong, libak, ug bagulbol nga gibatbat sa nagkalainlaing ngabil.

“Wala gyoy uwaw ning bayhana. Misimba gyod!”

“Nganong nia man ni siya sa kapilya? Gipasimba uroy ni siyang Magda, no?”

“Kon ako pay Melinda, magpuyo kos balay. Dili ko magsigeg suroy.”

“Ang kanahan wa man makahulat sa bayle unya inigkahuman sa misa. Angay ra siya didto. Tan-awa ang gisul-ob, andam na kaayo para unya…”

Ang mga pangutana, libak ug hungihong buot nga mosagol sa ligdong mga mga pulong ni Padre Danilo nga padayon nga nagsaulog sa misa. Mihunong paglakaw si Melinda dihang didto na siya atubangan sa altar. Ug sama sa usa ka pelikula, miluhod kini ug nanguros dayong duko sa iyang ulo. Taudtaod gayod. Duha na karon ka esena ang gilantaw sa mga tawo— ang pari ug si Melinda. Ania karon ang talagsaong lihok sa usa ka binuhat nga wala mahaom niining ilang gisaulog nga misa. Nagpasiplat usab si Padre Danilo kang Melinda nga mao na karon ang gipunayan og tutok sa mga tawo. Mibarog ang dalaga, milingi-lingi sa wala ug tuo— unya namasin nga makakita og bakante nga lingkoranan o aduna ba kahay mohatag kaniyag lingkoranang plastik. Padayon siyang gitutokan sa nagkalainlaing klase sa tinan-awan. Nagsagol ang mga tutok sa kulihad, sa pagtalidhay, sa pag-abog, ug pagsalikway sa usa ka binuhat nga gustong magpahaom sa kaugalingon dinhi niining misa nga angay lamang unta sa mga balaan. Misikit si Melinda ug mibarog duol sa naglingkod nga si Pilar nga usa sa mga magbabasa. Gisabwagan dayon siya ni Pilar og tinan-awan nga puno kaayo sa yamiid. Daw buot na lamang niyang hinginlan sa iyang panan-aw ang dalaga nga nagpakabuta-bungol sa mga tinan-awan ug reaksiyon sa mga tawo.

Gibuliskad gilayon ni Melinda ang iyang paypay ug aron sab maabog ang hait nga mga tinan-awan nganha kaniya. Misamot hinuon pag-alisngaw ang pahumot sa dalaga nga misagol sa mga kulihad, bagulbol, biaybiay ug talidhay sa mga tawong buot mopapahawa niya kon wala pa lang kining misa. Bisan pa man, sama usab sa ubang manimbahay nga buot makiglambigit sa Diyos, si Melinda buot usab makiglambigit ug mangita sa kaugalingon niyang kalibotan pero daw makuli kaayo kini kay lahi man ang gidalit kaniya sa iyang mga silingan dinhi sa gamayng kapilya sa San Antonio.

Sa dihang gisugdan na ni Padre Danilo ang iyang wali, mihunong ang dalaga sa pagpamaypay. Namasin siya nga motidlom ang gipamulong ni Padre Danilo— mga pulong nga makahatag unta kaniyag giya sa kinabuhi nga taudtaod usab niyang gibuling-bulingan.

III.“Ipakita ta ang atong panag-igsoonay….”

UG ako si Simeon, ang dyakono. Taudtaod na usab nakong gibiyaan ang akong amahan sukad ko misulod sa seminaryo. Karon, si Padre Danilo na ang gipunayan ko sa pagtawag og ‘Father’. Siya ang nahimo kong amahan ug siya ang nag-agak nako ug nag-amuma sa akong pagtuon sa pagka alagad sa Diyos. Dinhi man god ko gipadala sa among obispo aron mobulig sa among kura-paroko nga si Padre Danilo. Kada unang Sabado sa buwan mi magmisa dinhi si Padre Danilo sa Barangay San Antonio. Matag summer, mao kini ang programa sa among dayoses samtang maghulat sa sunod nga tingbukas sa klase sa teyolohiya didto sa seminaryo sa Dakbayan sa Sugbo.

Dihang nalitok na nako ang pulong nga nag-aghat sa panag-igsoonay— nga pagalitokon sa usa ka dyakono kon magbulig sa misa, gisugdan gilayon sa mga tawo ang ritwal sa lingi-lingi, lamano, ug ang uban usab nagyangoay isip timaan sa ilang panag-igsoonay. Kini ilang gituman segun sa tulumanon sa balaan nga misa. Pagkaanindot tan-awon kon maghimamatay ang isigkaingon. Ingon gayod niini ang kalibotan nga gusto nakong sum-okan. Malinawon. Walay kaguliyang. Sama usab sa ila karong paglinya sa pagkalawat, hapsay kaayong tan-awon, walay kagubot. Samtang nagbarog ko tupad ni Padre Danilo para magpakalawat, milutaw na usab nako ang nagtipun-og nga mga pangutana. Ambot ba nga sukad ko misulod sa seminaryo, miulan na man hinuon nako ang daghang pangutana mahitungod sa kinabuhi. Maayo na lang kay naa si Padre Danilo nga wala pul-i pagtubag sa akong mga pangutana. Posible ba gayod ang panag-igsoonay dinhi sa Barangay San Antonio ilabi na nga karong umaabot bulan sa Mayo, pagahulgaon na usab kini sa puwersa ni Kongresman Beloria panahon sa eleksiyon? Niini karong sulod sa kapilya, makita ba dinhi ang tinuod nga panag-igsoonay? Namalandong ko sa hilom. Sama nga kanunay kong mamalandong sa umaabot na unya nako nga ordinasyon duha ka bulan sukad karon. Misibaw sa akong galamhan ang gipamulong ni Padre Danilo agig tubag sa akong linghod nga mga pangutana:

“Kinahanglan nga bug-os gayod ang imong hunahuna, Simeon, kon angay ba gayod kang magpari.”

“Morag dili pa ko takos, Padre. Duna pa koy daghang pangutana sa kaugalingon.”

“Mao bitaw nga ania ka karon sa San Antonio mahipadpad. Tipik kining lugara sa imong pamalandong.”

“Nahadlok ko, Padre. Basin unyag dili ko makasugakod, puhon.”

“Ang kahadlok, kabalaka, ug pagduhaduha normal lamang kanang pagabation sa usa ka seminarista labi na gayod kon hapit na siya maordinahi.”

“Unsaon pagwala niini, Padre?” pangisog nako nga pangutana. Naghinam-hinam ko sa tubag nga morag usa ka milagro.

“Dili ang pagwagtang sa imong gibati ang angay nimong tagdon, Dong Simeon. Dili kana mao ang uyok sa kamatuoran. Hinuon, batia ang angay bation, tagamtama ang angay tagamtamon, gaksa ang tanan nimong gibating kahadlok, duhaduha o kabalisa. Puy-i sa usa ka higayon. Sama sa lawom nga tabay, pasagdi una ang kalubog niini aron moabot ra ang higayon nga molugdang na ang tanang kahadlok ug makapanamin ka na unya sa kalinaw ug katin-aw sa imong kasingkasing.”

“Gusto kong magmalinawon sa umaabot nakong ordinasyon, Padre. Nga unta wala nay bikil, wala nay gapos, wala nay kahigwaos.”

“Matuman lamang kana, Simeon, kon wagtangon nimo ang tanan mong bagahe sa kaugalingon. Kon magpaordina ka, kinahanglan nga hingpit gayod ang imong tinguha ug pagtuo.”

Mga lingganay sa kampana ang gipamulong kanako ni Padre Danilo kada pahinumdom niya. Sa ako nang paglimpiyo sa kalis human sa pangalawat, gusto usab nakong malimpiyohan pag-ayo ang akong kaugalingon. Aduna usay gipangita ang akong kasingkasing ug gusto niining mopahiluna sa usa ka kalibotan nga andam nakong sagubangon. Daw sama kini sa usa ka kaadlawon nga buot nang moamag ug mobuliskad sa iyang kabuntagon. May mga anino pa sa kangiob nga namilit ug didto nagpanghawid ang kabalaka, kahadlok, ug pagduhaduha sa umaabot. Nasayod ko unsa kalisod ang kinabuhi sa usa ka pari. Si Padre Danilo lang daan, nahadiin-diin na. Pipila na ka higayon nga gihulga ang iyang kinabuhi. Nakighimamat sa lainlaing klase sa tawo, nag-alagad sa mga binuhat nga dili gani kadugo ni silingan. Ako, andam na ba gayod sa pagsul-ob sa sapatos ni Padre Danilo? Mahimo kaha nako? Maayo pa man ang tulo ka hari, may guiding star. Ako, naluya pag hangad-hangad sa langit. Buot nakong may moagak ug mogiya kon itugpo na sa lawig sa kamatuoran.

Unsaon man lang kon mapakyas ko? Mouli na lang kos amoa ug mananom og kamote, matod pas karaang panultihon.

IV. “Tapos na ang misa. Dad-a ang kalinaw ni Kristo.”

KUSOG apan pinahimutang ang akong mga pulong isip panak-op sa misa. Gihinay nakog tikop ang sakramentaryo didto sa altar. Pastilan, kon mapari na unya ko puhon, tanan nga angay litokon sa pari akoa na gayod ilabi na ang pagwali sa misa.

Ang han-ay sa mga manimbahay, nag-iyahay na karon pagtibulaag. Ang uban nanglakaw na padulong sa pultahan sa kapilya. Gipahiran ni Padre Danilo ang iyang agtang sa baga nga singot nga kaganiha pang mibuhagay. Gianam-anam na nako paghipos ang mga gamit sa misa ug gisulod sa bag. Nagkapuliki usab sa pagpunpon sa mga lingkoranan nga plastik ang kalalakin-an. Ug dili na ang akong mga pulong ang madungog ilabi na nga dili na ang mga pulong ni Padre Danilo ang mipatigbabaw sulod sa kapilya. Tapos na ang misa ug ang yanong mga pulong na lang sa mga tawo ang akong madungog. Nagkadaiya. Nagkalainlain.

“Panyong, dalia nag punpon ang mga lingkoranan kay gamiton pa na sa baylehan ron. Butangi nya tog upat ka lingkoranan ang tablado para sa pagpaso ron sa rayna,” mando ni Inse Batring nga asawa ni Panyong.

Brother, kuhaon na namo ang bentilador kay gamiton pa namo sa balay. Moabot man god ron ang mayor sa amoa.” Nadungog nako ang pulong ni Nang Venus. Miyango-yango na lang ko isip uyon dayong pasalamat niya.

“Ang ekstensiyon wayr, Diosing! Dalia nag tangtang kay gamiton pa ra ba nas baylehan!”

“Paghulat dinha, uy. Mandar man lang ka. Wala pa gani makapanghipos sila si Padre, kuhaan na nato sa suga?”

“Hoy, Milagring! Atimana na tong pagpakaog lugaw! Duna nay daghang tawo sa inyong balay, nagpaabot. Naunsa ba ning sponsor nga naglangay-langay man!”

Mga pulong sa reyalidad ang miinanay pagpuli sa mga pulong sa misa. Ang kaganina naputos sa dayan-dayan nga kapilya, karon nag-anam-anam na sa pagkayano kay gihukasanan na man sa mga hiyas. Temporaryo lamang diay ang pagtapot niini dinhi sa kapilya— kon may okasyon lang sama sa pista. Milutaw na gayod ang tinuod og kasagaran nga talan-awon.

Tingali ang kapilya sa San Antonio mao ang mikrokosmo sa kalibotan. Siya ang bentana nga akong dung-awon aron makita pa ang usa ka mas dako nga reyalidad sa kinabuhi. Ania dinhi ang kamatuoran, ang reyalidad sa kinabuhi nga ako karong sugdan sa pagsagubang. Dili kini mahimo nako nga likayan kay mao man kini ang matang sa kalibotan nga akong gipili nga pagasum-okon sa umaabot nga mga adlaw. Kon dinhi sa kapilya nahulagway na ang kagubot ug kalaksot sa kinabuhi, unsa pa man kaha ang dako nga kalibotan gawas sa Barangay San Antonio? Sa tibuok Sugbo? Sa tibuok Pilipinas? Sa tibuok kalibotan? Aaahhh… Ania dinhi ning gamay nga kapilya ang gamay nga kamatuoran nga maoy basehan sa dakong talan-awon nga angay gayod nakong pamalandongan sa hingpit.

Natapos na ba usab kaha ang obligasyon ni Padre Danilo dinhi? Mouli na ba kaha mi sa kombento? Namasin kong dunay moimbitar namog kaon. Siyaro, piyesta god ron. Gutom na ra ba ko kaayo, da. Pakan-on unta mi sa dili pa mi mobalik sa kombento sa lungsod. O basin dunay ipadala namong inasal ug ubang sud-an. Nagpanilap na hinuon ko sa kagutom. Ang altar nahimo nang lamesa sa akong panan-aw diin didto ang plato ug babher sa mga sud-an. Nangandoy na ko sa humba, letsong manok, sinugbang tulingan, dinugoan, ug labi sa tanan ang padundon nga bugnawng Coke nga may ice sa dakong baso. Sus! Tagbaw gyod ani ang akong kagutom ug kauhaw!

Nagdahunog ang mga tunob ug sagadsad sa mga tsinelas nga nagsingabot. Nagdinaganay sa pagsulod ang mga bata nga karon nakahigayon na gayod sa pagsulod sa kapilya. Padulong ang ilang dagan kang Padre Danilo dayong kuha sa tuong kamot sa pari ug miamen. Didtoy talagsaong kusi sa akong kasingkasing. Akong nakita karon ang mga anghel dinhi sa yuta nga bisan walay mga pako pero baskog ang ilang mga lakang ug timgas ang ilang pagtuo ug tinguha. Malipayon kaayo sila nga ming-amen kang Padre Danilo nga ilang gikagubtan. Mora na hinuon og artista si Padre. Morag si Eddie Garcia. Ako ni rong sungogon kon makauli na mi. Daw sama siya sa usa ka pastol nga mihimamat sa iyang binuhi nga mga kanding.

“Hello, Brother Simeon. Malipayong pista.” Sa akong paglingi, nakita ko si Melinda nga wala pa diay makagawas sa kapilya.

“Malipayong pista sab nimo, Melinda,” timbaya nako ug nasingo dayon nako ang iyang pahumot.

“Mokompesal unta ko, Brother. Puyde ka?” May naglagitom nga kagil-as sa iyang nawong. Milutaw kini sa dihang duol na siya nako.

“Ha?” Nakuratan kunohay ko sa akong nadungog.” Kompesal nako?”

“Oo. Kadiyot lang, please.” Misamot iyang kagil-as. Sama sa iyang pahumot, buot kining mogawas sa iyang lawas. May nag-umido didto nga mga pagbati nga nakapahigwaos pagsamot kaniya.

“Aw, kuan. Dili pa man ko puyde magpakompesal, Day. Dyakono pa man ko. Puyde ra ko blessing, bunyag ug abag-abag sa misa ni Padre,” esplikar nako. Ambot nakasabot ba kaha ning bayhana sa buluhaton sa usa ka dyakono. Sama sa kadaghanan sa mga tawo, kasagaran kanila nagtuo nga basta magsul-ob na gani mig puti ug taas nga sinina, parehas na mi kang Padre Danilo.

“Mao ba?” Daw nauwaw siya kay namula man ang nawong bisan sa baga nga make-up. “Kang Father na lang. Puyde kaha siya?” paneguro ni Melinda nga nangurog ang tingog.

“Sulayi lag hangyo, Day. Manguli na ra ba mi. Wala pa miy panihapon,” nako pa nga dala ang pahimangno. Didtoy mga kahigwaos usab nga buot mohamag nako niining wala sa lugar ug oras nga panghitabo.

Sa pagbalik nakog tan-aw niya, ingon sa nausab ang iyang dagway nga kaganiha pa lang, giyam-iran sa kadaghanan. Daw sama na kini karon sa usa ka nahisalaag nga karnero nga karon nangitag asa padulong. Misamot pagkurog ang akong tiyan sa kagutom. Buot na nakong agdahon si Padre Danilo nga manguli na mi sa kombento. Pero nia man ning usa ka nahisalaag nga mas labing gigutom ug giuhaw kay kanako— usa ka kalag nga taudtaod nang naughan ug nangandoyng makadungog sa mga pulong ni Padre Danilo.

Naglibog na hinuon ko ngano nga misugot man si Padre nga magpakompesal kaniya nga wala man gyod ni sa oras. Gutom na kaayo ko ug buot na kong mogawas kapilya. Pero ingon ba gayod niini ang kinabuhi sa pari? Andam kanunay mogiya sa usa ka nahisalaag nga buot mouli sa tarong nga dalan? Kinsa man ang moabaga kang Melinda nga giyam-iran man siya sa katilingban? Dili ba ang sama kanamo ni Padre Danilo ang may katakos sa pagpaminaw kaniya?

Nanglingkod sila sa duha ka bakanteng lingkoranan atubang sa altar ug nagsugod gilayon pagkompesal si Melinda. Nagdali kog gawas sa kapilya dihang nadungog na nako nga midanguyngoy si Melinda. Mora siyag bata nga mitiyabaw. Kusog kaayo ang iyang pagtiyabaw ug paghingos samtang may gisulti kang Padre Danilo. Walay kukaulaw nga mipadayag sa iyang gibati sa pari. Nauyog ang iyang abaga sa iyang paghilak ug paghingos og kusog. Ingon sa gihiwa ang akong dughan, mihuot ang akong dughan ug mora kog malumos. Gibati usab nako ang kabakikaw mao nga milakaw ko padulong sa pultahan sa kapilya.

Didto sa gawas, may kagubot nga nahitabo. Taudtaod na man tingali ni kay ania pa man ang kadaghanan sa mga tawo nga nanimba. May mga pulong sa kagubot nga gisabwag ug akong nasawod didto ug nasaksihan. Gikulbaan ko kay basin si Melinda ang hinungdan. Nagprotesta kaha ning mga tawo sa pagduol karon ni Melinda kang Padre Danilo? Pastilan! Daghan ra ba ni sila, morag ang tibuok Barangay San Antonio gyod! Misamot ang kahadlok nga akong gibati. Tigulang na ra ba ni si Padre Danilo, dili na kaayo makasugakod og kagubot. Pero dili nako biyaan ang pari nga nahimo ko nang amahan. Mosukol pod ko. Ako ang manalipod kang Padre Danilo kon maangin siya sa kagubot. Akong gilingi sila si Padre Danilo ug Melinda. Puno sa kalinaw ang panagway sa pari samtang nagmaymay sa dalaga. Daw duna poy mihapyod nga kalinaw sa akong dughan. Nagdali-dali kog pakisusi sa kagubot.

Daghang tawo nga nagtapok sa pultahan sa kapilya nga nanagduko sa yuta ug may gipangita. Hala, nangita man kaha ni silag bato nga ilabay kang Melinda.

“Panuway! Pesteng dako! Kinsa may nagkuha tawon sa usa nako ka pares nga sandal?” singgit sa usa ka babaye.

“Mga kanahan gyod ning mga bataa. Bantog na man kay wala pasudla, nagdula-dula na hinuon diri sa pultahan!”

“Kinsa may nag-ukay-ukay sa mga tsinelas dinhi sa pultahan sa kapilya?” nakita nako si Nang Iska nga mibudlat ang mga mata sa kasuko nga nangita sa iyang tsinelas. “Kinsa may naglahugay aning mga tsinelas? Kinsay nagkatag?”

“Si Litoy ug ang ubang mga bata akong nakit-an kaganiha, Nang. Gibalhin ni Litoy imong tsinelas og butang. Ug ang ubang mga bata ang nagdula-dula sa ubang mga tsinelas dinhi. Nagsige tog tiyabaw si Litoy ganiha pa, Nang, kay wa nimo pasudla sa kapilya.” May mitug-an nga bata nga naghangos ug puno sa kalagsik nga miasoy sa nahitabo.

“Hoy Iska! Kanang imong anak nga abnormal, ha, hiposa intawon na kay kaganiha pa na nagsigeg hatag og kasamok dinhi sa kapilya!” Nabati nako ang tingog ni Nang Magda nga naghulat tingali kang Melinda.

Mongoliod gyod!” Didtoy misalga nga tingog sa usa ka lalaki nga nangita usab sa iyang sapatos. “Panuway baya ini. Malangan ta anig pauli!” singgit niini nga daw nanghagad og buno.

Wala na gayod motingog si Nang Iska samtang nagsul-ob sa nakit-an niyang tsinelas sa kilid sa pultahan sa kapilya. Milakaw siya nga nangita kang Litoy.

Nangagho ko. Mao pa ganiy pagkahuman sa misa, nia na usab ang talagsaong kagubot. Mihamag ang kaguliyang nga wala damha ug miukay sa mga tawo. Mga tsinelas, sandal og sapatos ang nagkatibulaag. Gidula-dulaan sa inosenteng mga kamot. Pero igo-igo gayod kining nakalangan ug nakahatag og kagubot sa mga hamtong ug tigulang nga malinawon nga mingsimba.

Igo gayod nga napalgan ang ilang tagsa-tagsa ka pares sa mga tsinelas, sandal ug uban pang hapin sa tiil, nahuman usab si Melinda sa pagkompesal kang Padre Danilo— sa iyang talagsaong kalinaw nga gipangita. Pula kaayo ang iyang mga mata sa pagsigeg hilak ganiha.

“Salamat, Father, aw, Brother Simeon diay. Pag-ayo-ayo baya, ha. Imbitaha nya ko sa imong ordinasyon, puhon.” Nasingo na usab nako ang iyang pahumot. Milutaw ang katalagsaon sa iyang pahiyom ug nag-anam-anam katin-naw ang lubog niyang mga mata.

Sure. Walay sapayan. Happy fiesta usab,” matod ko nga mipahiyom usab.

Nangita siya sa iyang sapatos. Dugay-dugay gayod siyang duko-duko, lingi-lingig pangita sa iyang sapatos nga haskang layoag gilagpotan. Malinawon niya kining gisul-ob dayon niyang talikod namo ni Padre Danilo.

Nakasakay na mi si Padre Danilo sa traysikol ni Ma’m Jovita nga mohatod namo sa kombento sa lungsod sa Bogo. Akong gisabak ug gikuptan ang dagko nga tupperware nga gisudlan sa mga pagkaon nga gipabalon namo. Samtang nagsubay sa dalan ang among gisakyan, among naagian si Melinda nga mikaway namo. Misihag na karon ang katin-aw sa iyang pahiyom sa sayong kagabhion. Kining talagsaon niyang pahiyom daw usa ka ebanghelyo nga iyang gisabwag kanamo ni Padre Danilo. Sa unahan, amo usab nga naagian sila si Nang Iska ug Litoy nga nagkuptanay sa kamot pauli na sa ilang pinuy-anan. Miwara-wara usab ang duha sa ilang mga kamot kanamo. Kini usab ang bag-ong ebanghelyo nga mipagikan sa among pagbiyahe. Ug daghan pa mig naagian nga mga tawo sa dalan sa among pagpauli nga matag usa kanila amo nang nailhan og nahilambigit na sa among kasinatian dinhi sa San Antonio. Ang uban nila mouli pa sa balay alang sa panihapon. Ang kadaghanan padulong na sa baylehan diin saulogon ang kapistahan sa barangay.

Padayon ang pag-aginod sa traysikol sa libaongon og batoon nga dalan. Ang kagangkagang nga traysikol puno kaayo sa paningkamot sa iyang paghatod namo ni Padre Danilo sa among padulngan. Taudtaod na nakong naamgohan nga sukad sa pagbiya namo ni Padre Danilo sa gamayng kapilya kaganiha, may talagsaong huyuhoy sa hangin nga mihawid, mihangop, ug mihapyod sa akong tangkugo.

Mihinay pagliko ang among gisakyan sa tumoyng utlanan sa Barangay San Antonio ug padayon kini karon sa pagtadlas sa nag-anam kalapad ug kataas nga wanang.

(KATAPOSAN)

Dilaab

October 30, 2010

Sugilanon ni Oliver P. Flores

Sogod, Cebu

(Kining maong sugilanon mananaog sa Ikatulong Ganti sa “Lunsayng Bisaya Tigi sa Pagsulat og Sugilanon ug Balak 2009”. Mga maghuhukom: Bisaya Associate Editor Edgar S. Godin, Bisaya Staff Member Eleazar Acampado, ug Raul Moldez.)

I. Samad

NAHIGMATA ko sa kalangas sa among sala. Tingog sa akong asawa, si Loling ug sa duha namo ka anak, si Samuel ug Lucila, ang akong nadungog. Gisud-ong ko ang orasan sa bungbong sa lawak, alas kuwatro sa hapon. Nahinanok gyod diay ko. Ala una kong mihigda kay gibati kog duka.

“Mosugot kaha si Papa ninyo?”

Nadiyong ang akong mga mata sa gisulti ni Loling. Ngano kaha?

“Panindoton lang nato ang atong sala, Ma. Mahalon ug matahom ning mga painting nga among napalit. Imported.”

“Bitaw, Ma. Pasabta lang si Papa. Dugay na kanang mga plake ug sertipiko sa bungbong. Ato na kanang ilisan.”

Kahilom. Wa na koy nadungog nga panagsulti. Mihagtos ang akong kahiubos. Nakalantaw ko sa gawas, lagbas sa bukas nga bentana sa lawak. Nagdilaab ang taluktok sa bungtod di layo sa among balay. May nagkaingin.

Nakabatyag sab kog dilaab sulod sa akong dughan.

Naabli ang pultahan sa lawak. Miguho ang ulo ni Loling. Nagpanuko sa pagsulod.

“Unsa ba kadtong akong nadungog ninyo, Loling?” Gusto kong maneguro gikan sa mga ngabil sa akong asawa. Diha na siya sa akong atubangan.

“Kuan ba, Manoling. Nagpalit og mga painting si Samuel ug Lucila. Iadorno sa atong sala. Tangtangon nila ang imong mga plake ug sertipiko.”

Nakatutok ko sa akong asawa. Nagtubo ang dilaab sa sulod sa akong dughan.

“Ato lang silang sabton, Manoling. Matagaan og bag-ong talan-awon ang atong sala.”

Bag-ong talan-awon? May kamatayon ba diay ang kalamposan nga akong naangkon?

Naningkamot ko sa pagbangon. Giagak ko ni Loling. Iya kong gipalingkod sa wheelchair nga dinha sa tupad sa kama. Miginhawa kog sagunson. Nakita ko ang akong kaugalingon nga naggukod sa usa ka kadaogan nga nawad-an og bili.

“Kabahin na ni Samuel ug Lucila sa ilang paglampos ang mga plake ug sertipiko. Nahikalimot sila, Loling.”

“Di sa ingon, Manoling. Nasayod ka na sa mga bag-ong tubo karon. Gustog dekorasyon nga makadani sa mga mata sa ilang bisita. Pulos na sila nag-opisina. Di kalikayan nga dunay mahiduaw dinhi sa ato nga kauban nila sa trabaho.”

Buot kong sudyaan si Loling nga wala makapanalipod sa akong kagahapon.

II. Kadaogan

ANG banika usa ka lamdag, dalan sa akong kalamposan. Usa ka kalibotan sa tublaw nga pangandoy. Usa ka dagang ang akong gialimahan. Ang awit sa mga langgam, ang hinaganas sa busay, ang kalinaw. Ah, kabahin kining tanan sa akong pagka magsusulat.

“Garbo ka sa atong pamilya, Manoling. Gitahod ka sa katilingban nga miila sa imong katakos sa pagpanuwat.”

Nahimong magdadasig si Loling ug ang among mga anak sa dugang pakigbisog sa akong mga damgo sa literatura nga Binisaya. Sa akong pagka mag-uuma, gitugahan ko sa Diyos sa kalantip sa salabotan. Wala man tuod ko makahuman og kurso, apan naangkon ko ang mga pagdayeg gikan sa mga tawo nga nakaila kanako.

Tanang basahon— magasin man o mantalaan nga Binisaya, nakatagamtam sa akong dagang. Gihangop sa mga tagdumala ang matahom kong mga sugilanon, balak, nobela, ug artikulo.

Sa mga tigi sa sinulatay, kanunay kong mangharos sa mga kategoriya nga akong apilan. Nainila ko pagsamot sa mga kadaogan nga akong naangkon. Mag-ilog sila si Loling, Samuel, ug Lucila sa pagbitay sa mga plake ug sertipiko sa bungbong sa among sala. Pulos pahiyom ang ilang gidalit kanako.

“Dako gyod og gikatabang ang imong kita sa pagsuwat, Manoling, sa pagpaeskuyla sa atong mga anak. Sa sunod tuig, sa kolehiyo na sa siyudad motungha si Samuel. Hapit na sab mogradwar sa hayiskol si Lucila.”

“Tinuod kana, Loling. Pun-an ko ang akong paningkamot. Dako man sab ang abot sa atong kamaisan ug kalubihan. Duna sab tay binuhi nga mga hayop.”

“Abagan tika, Manoling. Kitang duha ang mougmad sa atong uma.”

“Oo, Loling. Salamat nga nakabaton kog asawa nga manggihunahunaon.”

Pahiyoman ko ni Loling og tam-is kaayo. Molubyok ang kandiis sa wala niyang aping. Mahanaw ang akong kakapoy. Mosamot pagdako ang akong kaikag nga mahatagan ko siyag maayong pagpuyo.

“Kon makahuman nag eskuyla ang atong mga anak, Loling, ug duna na silay maayong trabaho, makatabang na sila nimo. Matuman na ang imong gipangandoy nga makabaton og nindot nga balay.”

“Oo, Manoling. Ug kining tanan utang namo nimo.”

Bisan tua ko sa uma, ang akong kaisipan nagpangapkap og mga maayong dugokan nga angay kong sulaton. Ug dili ko mapakyas. Kay kon masulat ko na kini, mamantala man kini sa higayon nga ipadala ko na sa usa ka publikasyon.

III. Katahoman

BUOTAN si Samuel ug Lucila. Managsama ang dinha sa among hunahuna ni Loling. Bulahan kami nga nakabaton og mga anak nga sama kanila. Dili hitupngan ang garbo nga ilang gihatag kanamo.

“Belib ang akong mga klasmeyt sa kamaayo nimong mosuwat, Pa.”

“Ngano man diay, Samuel?”

“Gisulti ko nila kon kinsa ka. Gisultihan ko sila sa kadaghan sa imong mga sertipiko ug plake nga gipamitay sa bungbong sa atong sala. Gusto gani silang makakita niini.”

Mihuot ang akong dughan, dili sa kaguol, kondili tungod sa misugwak nga kalipay.

“Mao sab ang akong mga amiga, Pa. Nakadayeg kaayo sila nimo.”

Paraygon si Lucila kanako. Wala na koy pangayoon pa kanila. Bisan nagtungha na sila sa kolehiyo, apan wala ko nila isipa nga ubos nga pagka amahan. Usa ka bantayog ang ilang pagtan-aw kanako.

“Wa ko man ipanghambog ang akong pagpanuwat. Wa ko man sab ipanabi ug isangyaw ang akong kadaogan.” Ingon ko niini. Mapaubsanon kanunay. Tinuod nga inila na ko sa natad sa literaturang Binisaya. Apan wala modako ang akong ulo.

“Basta, dad-on namo ni Lucila dinhi ang among mga klasmeyt ug higala, Pa, aron makakita ug makabasa sila sa imong mga plake ug sertipiko. Makita unya nila ang kanindot sa atong sala.”

“Nindot ba diay ang atong sala nga karaan man kaayo kini, nabuslot na man gani ang ubang bahin sa playwod?” Nagkatawa ko. Nahimuot gyod ko sa akong mga anak.

“Oo, Pa. Nindot kaayo ang atong sala kay gidayan-dayanan man kini sa imong kadaogan.”

Sa nadungog ko sa akong mga anak, mora bag gidala ko sa mga anghel ngadto sa usa ka paraiso. Unsa pa bay angay kong hunahunaon? Ah, dili ko sila pakyason. Dili angay nga mokunhod ang ilang pagtahod ug pagpasigarbo kanako.

Pinaagi sa akong pagpanuwat ug pagpanguma, nakahuman gyod si Samuel sa pagka enhinyero ug milampos sab siya sa pagkuha niyag lisensiya sa iyang kurso. Misunod sab sa pagkahuman sa komersiyo si Lucila. Pulos na propesyonal ang among mga anak ni Loling.

“Usbon nato ang atong balay, Pa, Ma. Kami si Lucila ang mogasto sa pagpanindot niini.”

Matahom kaayo og pahiyom si Loling. Tulo na ka tuig sukad nakatrabaho si Samuel. Ug si Lucila, usa ka tuig kapin na nga nag-opisina.

“Mao kana ang among gikasabotan ni Manoy Samuel. Atong bag-ohon ang balay uban sa bag-o natong kinabuhi.”

Wala magpasagad si Samuel ug Lucila sa pangandoy sa ilang inahan. Nabag-o gayod ang among balay. Tipong bunggalo. Pinintalan og bulok bulawan ang sulod ug gawas sa balay. Milutaw ang katahom sa akong mga plake ug sertipiko nga gipamitay sa sinaw nga bungbong sa sala. Kon mag-inusara ko sa sala, busgon ko ang akong mga mata sa maong kadaogan.

Apan inanay nga nahanaw ang kalipay sa among panimalay. Usa ka adlaw, nabatyagan ko ang pagpamanhod sa akong mga bukton ug mga tiil. Nabalaka si Loling ug ang duha namo ka anak. Nagtuo sila nga giatake ko sa alta presyun o kaha sa kasingkasing. Gidali ko nila pagdala sa ospital sa lungsod.

Way nakitang timailhan ang doktor nga naghiling kanako nga biktima ko sa maong traydor nga mga sakit. Giresitahan ko og mga tambal. Apan milabay na lang ang pipila ka adlaw, mao gihapon ang gimulo ko sa akong lawas.

Gipatambalan ko ni Samuel ug Lucila sa espesyalistang doktor sa siyudad. Daghang tambal ang gipapalit aron maoy akong tumaron. Apan mao gihapon. Wa ko mamaayo. Hinuon, misamot kini. Hapit dili na ko makalakaw ug mabaswat ang akong mga bukton.

“Unsa ba kining nahitabo nako, Loling?”

“Hain kahay maayo nga ipatan-aw nato na kang Ingko Terio?”

“Makaayo kaha siya nako? Wa man gani makaayo ang espesyalistang doktor?”

“Suwayan lang nato. Nailhan na si Ingko Terio nga maayong albularyo dinhi sa atong dapit.”

Pasmo sa kusog. Kini ang gisulti ni Ingko Terio human niya matan-aw ang akong lawas.

Bisan unsa lang nga mga gamot ug mga dahon nga gihumol og tubig ang gipainom ni Ingko Terio kanako. Apan walay alibyo ang tanan. Wala mahanaw ang gimulo ko sa akong lawas. Hangtod nga nabakol gyod ko. Hinuon, malihok ko pa gihapon ang akong mga bukton apan dali rang bugtawon. May mga higayon nga sakit nga baswaton ang akong mga bukton.

Wala na ko makasulat. Magul-anon na ang akong kinabuhi. Makuha-kuhaan lang ang kabug-at sa akong gibati kon makita ko ang mga plake ug sertipiko sa bungbong sa sala.

Gipalitan kog wheelchair sa akong mga anak aron makasuroy ko sa sulod sa balay. Usahay, si Loling ang motulod sa wheelchair. Kon ako rang usa, itulod ko sa akong mga kamot ang ligid sa wheelchair kon gusto kong mosud-ong sa akong mga plake ug sertipiko. Sukad god nga nabakol ko, kanunay na lang kong naglaming sa among lawak ni Loling.

Sa pagpanglabay sa mga adlaw, naamgohan ko ang kahaguka na sa tinagdan ni Samuel ug Lucila kanako. Duna pa ganiy mga higayon nga wala silay ganang makig-atubang ug makigsulti kanako.

“Loling, nganong naingon man sila karon niini?” Ang akong asawa maoy pahungawan ko sa akong kahiubos sa panahon nga manghigda mi sa among lawak.

“Gikapoyan lang tingali sila sa ilang trabaho, Manoling. O di ba, may problema sila. Ayaw lang god og tagda ang namatikdan mo sa imong mga anak.”

Mapuypoy ang akong kahiubos sa pagdasig kanako ni Loling. Makapahiyom ko kon hisgotan niya ang akong mga plake ug sertipiko. Si Loling ang wala batia og kapuol sa pag-atiman nako.

IV. Panahon

MAY kausaban diay ang pagbati sa tawo. Naamgohan ko kaayo kini karon, niining pagpauli nila ni Samuel ug Lucila sa among banika gikan sa siyudad. Wala makaharong si Loling sa tinan-awan ko kaniya. Namatikdan ko nga duna siyay gustong tagoon kanako.

Apan naapsan sa akong panan-aw ang pagpahid niya sa iyang mga mata sa likod sa iyang palad dihang mituyo siya pagtalikod kanako.

“Ato lang silang paundayonan, Manoling. Di ba kalipay man nato ang ilang kalipay?”

Namula ang kalimutaw ni Loling, miatubang siya pag-usab nako.

“Tagaan sab unta nilag bili ang akong kalipay, Loling.”

Wala na makatubag si Loling kay gidaog siya sa kahuyang. Migakos siya kanako. Mibakho sa akong dughan. Hisabtan ko ang tanan. Si Loling wala makalimot sa kabililhon sa mga plake ug sertipiko sa bungbong.

“Ayaw na paghilak, Loling. Mosugot na ko sa ilang gusto.”

Mapahiyomon si Loling nga namahid sa iyang mga luha. Apan wala siya masayod sa tinuod kong gibati.

“Tinud-anay ba gyod nang pag-uyon mo, Manoling?”

“Ay, oo, uy!” Ambot kon nakasabot ba siya nga walay kinabuhi ang akong kinataw-an. Nasayod ko nga malipay ang akong asawa kon ihatag ko ang gusto sa among mga anak. Dili ko makaako sa pagpasakit kaniya. Gimahal ko siya.

Migawas si Loling sa among lawak. Gipasagdan ko siya uban kang Samuel ug Lucila sa among sala.

“Asa man nato ibutang kining mga plake ug sertipiko?” Bisag pinugngan ang tingog ni Loling, apan nadungog gihapon nako siya.

“Ibutang nato sa sako.”

“Atong idan-ok didto sa kosina, ubos sa dirty kitchen.”

Wala na koy nadungog nga panagsulti. Mao ray nasalod sa akong dalunggan ang nanagdaling mga tunob nga nangadto sa kosina, unya mobalik na man sa sala.

Milantaw ko sa gawas, lagbas sa bukas nga bentana sa lawak. Nagdilaab gihapon ang taluktok sa bungtod, makita kaayo gikan sa akong nahimutangan. Dako-dako gyod ang gikaingin, hilom kong nakatuaw.

Sa sulod sa akong dughan, nagtubo pa gyod ang dilaab. Ihilom ko na lang ang tanan.

“Tan-awa, Ma. Nindot na kaayo ang atong sala nga nahuman na natog taod ang imported nga mga painting. May bag-o nang talan-awon sa atong sala.”

Nadungog ko ang kalipay sa tingog ni Lucila.

“Magpalit pa kamig laing mga painting, Ma. Kanang gikan gyod sa laing nasod.”

Mikatawa si Samuel.

Walay tubag nga akong nadungog gikan kang Loling. Miginhawa kog lawom. Ang panahon. Oo, ang panahon. Pagkadako sa kausaban.

Wala ko maggunok sa akong higdaanan. Nagkalawom na ang gabii apan mipalayo kanako ang katulogon.

“Pasayloa ko, Manoling. Nawad-an kog gahom sa pagpugong kanila.”

Wala pa sab diay matulog ang akong asawa. Milubad ang iyang tingog. Gipalabi ko nga dili siya tubagon. Nahilom si Loling. Giganoy na siya sa katulogon.

Hapit dili na ko mogawas sa lawak. Dili ko gusto nga moadto sa sala. Dili ko buot nga makita ang bag-ong gipamitay sa bungbong. Inanay nga mipalayo kanako ang kadasig sa misunod nga mga adlaw. Molingiw si Samuel ug Lucila sa akong tinan-awan kanang magkaatubang kami sa talad-kan-anan.

“Ihatod na ko sa lawak, Loling.”

“Pero gamay ra ang imong gikaon, Manoling?”

“Igo na kadto sa tawo nga wa nay silbi.” Mitan-aw ko kang Samuel ug Lucila. Nanagduko sila. “Sige na, Loling.”

Miigot ang ligid sa wheelchair nga akong gilingkoran sa pagtulod sa akong asawa niini. Gipahigda ko ni Loling sa kama sa among lawak.

“Nahanaw na ang kalipay dinhi sa atong ba’y, Manoling. Mao ba kini ang bugti sa tanan mong paningkamot? Adtoon ko ang atong mga anak.”

Gisundan ko si Loling sa akong panan-aw hangtod nga nakagawas na kini sa among lawak. Hain na man tuod ang kalipay nga kanunay namong gisaw-an sa among balay? Si Samuel. Si Lucila. Nagdilab na usab ang sulod sa akong dughan.

Sayo kong nahigmata nianang pagka ugma. Wala si Loling sa akong tupad. Nasingo ko ang kahumot sa sud-an. Ngano kaha? Misulod ang akong asawa sa lawak. Tam-is kaayo siyag pinahiyoman. Iya kong gigakos ug gihagkan sa aping.”

“Hapi birtdey, Manoling.”

“Uy, birtdey tuod nako ron, da. Nakalimot na man lang ko.” Nahikatawa kog hinay. “Salamat.”

Gipalingkod ko sa akong asawa sa wheelchair.

“Adto ta sa sala. Tua sila si Samuel ug Lucila. May gasa sila nimo.”

“Ayaw na lang, Loling. Anhi na lang ko sa atong lawak.”

“Naunsa ka ba, Manoling? Birtdey nimo ron. Magsawo tag pamahaw uban sa atong mga anak.”

Wa ko magtingog. Gipamatyag ang dilaab sa akong dughan. Nagtubo ug nagtubo.

Malipayon si Samuel ug Lucila nga naghulat kanako sa sala. Miduol sila nako. Ilang gihagkan ang akong aping. Wala ko motan-aw nila.

“Hapi birtdey, Pa.”

Hapit magkadungan pagsulti ang duha namo ka anak ni Loling. Unsay nakahapi sa akong birtdey? Hilom kong nagbagutbot.

“Pa, tan-awa sa bungbong. Mao kana ang among gasa ni Lucila nimo sa imong adlawng natawhan karon.”

Wala ko hisabti ang akong gibati sa pagtan-aw ko sa bungbong sa among sala. Gipamitay pagbalik ang akong mga plake ug sertipiko. Kahinangop ug kalipay nakapaluag sa akong pagbati.

“Anha na sa bungbong ang imong mga plake ug sertipiko hangtod sa hangtod, Pa.”

“Mao kana, Pa.”

Gigakos ko ang akong mga anak. Tam-is kaayog pahiyom si Loling. Iya usab kong gigakos. Sa bukas nga bentana sa sala, milantaw ko sa gawas, ngadto sa taluktok sa bungtod. Wala nay nagkaingin.

(KATAPOSAN)

Mga Mananaog Sa Tigi Sa Sinulatayg Sugilanon Ug Balak 2009

March 15, 2010

Niadtong Enero 30, 2010, gipahigayon ang pagpasidungog sa mga Mananaog sa Tigi sa Sinulatayng Sugilanon ug Balak 2009 sa haluag nga hawanan sa Unibersidad sa Pilipinas–Cebu Campus (AV-Room) agig pagpadayon sa tradisyon sa tinuig nga tigi.

Halandomon kining maong okasyon tungod kay, sa unang higayon, gibuksan ang kategoriya sa Balak agig dugang sa Sugilanon.

Ang mga palarang mananaog mao kining mosunod:

Sugilanon:

Unang Ganti — Gumer M. Rafanan (Ang Bantayog)

Ikaduhang Ganti — Rey Araneta (Ang Kapilya Sa San Antonio)

Ikatulong Ganti — Oliver P. Flores (Dilaab)

Balak:

Unang Ganti — Noel Tuazon (Bungat-Pamatbat)

Ikaduhang Ganti — Oliver P. Flores (Haw-ang)

Ikatulong Ganti — Kevin Lagunda (Sa Nanigarilyo Gawas sa Ospital)

Ang mga mananaog nakadawat og ganting salapi, sertipiko sa pagdaog, ug tropeyo.  Ang Unang Ganti nakadawat og P5,000.00 nga ganting salaping cash; Ikaduhang Ganti, P3,000.00; Ikatulong Ganti, P2,000.00.

Gawas kang Gumer Rafanan, ang tanang mga mananaog personal nga mitambong ug personal nga midawat sa ilang mga pahalipay gikan kang Tomas Sumakwel isip representante sa Lunsayng Bisaya. Mitambong usab sa okasyon ang laing sakop sa Lunsayng Bisaya nga si Engr. Jess Baring.

Ang kalihokan dili magmalamposon kon wala ang abag sa mosunod nga mga personalidad isip sakop sa hugpong: Mlbn. Manny Faelnar, Fr. Hector Suano, Bisaya Associate Editor Edgar S. Godin, Pete Dalunas, Tomas Sumakwel, ug laing sakop nga sa hugpong nga dili buot magpaila sa iyang kaugalingon.

Hangtod sa sunod tuig…!

Gikan sa wala: Tomas Sumakwel, Rey Araneta, Noel Tuazon, Oliver P. Flores ug Kevin Lagunda

Pagpasidungog sa mga Mananaog: Tigi Sa Sugilanon 2008

March 10, 2010
Mga Hulagway kuha ni Januar Yap ANG pagpasidungog sa mga mananaog sa Unang Tigi sa Sinulatay (Kate 

Engr. Jess Baring

Gidawat ni Lam Ceballos ang iyang ganti sa sugilanon gikan kang Tomas Sumakwel.

goriyang Sugilanon) nga gipasiugdahan sa Lunsayng Bisaya giatol sa kombensiyon-reyunyon sa BATHALAD-Sugbo nga gipahigayon didto sa RAFI Convention Center niadtong Enero 31, 2009 sa Sugbo.

Dugang sa pasidungog ang pagpanghatag sa mga ganting salapi ug espesyal nga plakeng gituyo pagpahimo sa miesponsor niini nga mao usab ang usa sa modereytor ug pundador sa balayan sa Lunsayng Bisaya– nga si Hector.

Mitambong gayod sa maong okasyon si Bay Jessie, kinsa miesponsor usab og insentibong pamasahe sa mingtambong nga mga mananaog– tag-P500 kada usa sa tulo ka mananaog.

Hilabihan kasadya ang usa ka adlawng hugoy-hugoy sa mga nagmahal sa pinulongan ug kulturang Bisaya.

Sa hulagway, makita si Tomas nga mitunol sa ganting cash ug plake kang Nyor Lam Ceballos kinsa maoy nakadughit sa Ikaduhang Ganti. Personal usab nga gidawat ni Miguel Canubida Obial, Sr. (wala mahiapil sa hulagway) ang iyang premyo sa pagdaog sa Ikatulong Ganti; samtang ang nakagordo sa Unang Ganti nga mao si Gremer Chan Reyes wala makatambong.

Si Nyor Ernie Lariosa (nagtisirt og bulok-kahil) haskang nakapalami sa iyang gidalit nga balak; si Bay Jessie sad simpol ra kaayog pahiyom, samtang si Editor Godin gitutokan sa ubang mga panelista (nga sila si gikan sa wala ngadto sa tuo: Dr. Mel Allego, Dr. Resil Mojares ug Dr. Ricky Nolasco) samtang nagtuki sa kahinungdanon sa estandardisasyon sa Binisaya.

Si Bisaya Associate Editor Edgar Godin sa iyang pagpamulong atol sa kombensiyon.

Si Ernesto Lariosa atol sa iyang maundanong pakigpulong.

Kulukabildo Kang Padre Hector Suano

March 10, 2010

Nila ni OMAR KHALID ug E.S. GODIN

(Napatik sa Bisaya)

USA sa labing malamposong grupo sa mga Bisdak sa kawanangan sa talipuktan (internet) diin hugot nga nag-adbokar sa kaamgohang Bisaya mao ang grupo nga nagtawag sa ilang kaugalingon og Lunsayng Bisaya. Luyo ning tanan, usa ka batan-ong pari ang nagtukod ning maong grupo sa tuig 2002. Sa kasamtangan, mikabat nag napulog lima ka libo kapin ka mensahe ang naposte sa message board sa grupo nga gitambayayongan sa dul-an sa unom ka gatos ka sakop. Ang magasing Bisaya nahatagan og panahon nga mahinabi si Fr. Hector Suano. Ang mosunod mao ang transkripto sa pakighinabi:

1. Sa ordinaryong mga adlaw, unsay kasarangang lingaw sa usa ka Hector Suano?
Kon hunas manginhas, kon taob mamasol. Morag maingon niini paghulagway ang akong kasagarang lingaw sa ordinaryong adlaw. Dugay ko nang nabiyaan ang baybay nga akong gidak-an apan daw nadala pa nako ang mga kinaiyang naumol adtong dapita. Ang kalainan lang kay ang akong gipanginhas ug gipamasol karon mao ang mga kasayoran sa akong kalibotan. Usahay dunay kuha, usahay pod wala. Gamayng bahin sa akong adlaw ang paghatod sa kasayoran nga akong napanid-an ngadto sa uban. Makalingaw kaayo ni nga buhat.

2. Dili ordinaryo ang imong kainit nga gipakita sa pagpalanog sa tingog ug garbong Bisaya, ug usa na niini ang katukoran sa Lunsayng Bisaya. Unsay nakadangilag nimo niining maong tahas?
Ang akong kakabos sa pagtagad ug pagbalaan sa akong pagka Bisaya maoy nagtukmod kanako sa pag-adbokar alang sa Bisaya. Sa daghang mga tuig nga akong gigugol sa pagtuon ug pagpaniid, dunay tulo ka linugdangang pagtulun-an nga akong nakat-onan kabahin sa paglambo sa usa ka kaliwatan. Una, ang paglambo sa usa ka kaliwat nanukad gayod diha sa pag-ila, pagtuon, ug pagtahod sa kaugalingon niyang luna. Ikaduha, sa paglambo niini nga kaliwat, mahimong mobunga kini og malungtarong kalig-on sa pagsalig sa mga mithing naumol sa kaugalingong kaliwat. Ikatulo, sa tukmang panahon, kini nga bunga tugkan unyag mga liso nga ikapanghatag sa laing kaliwat nga buot makaangkon og binhi sa atong mga mithi nga ila unyang pagaalimahan sa ilang kaugalingon aron sa paghamtong niini ilang sarang kakutloan og mga pagtulun-an alang sa kabulahanan sa ilang kinabuhi.

3. Unsa man gyoy liso sa ideya nga mituybo sa imong hunahuna nganong misangko man sa katukoran sa usa ka grupo sa mga Bisaya sa internet taliwa sa kamatuoran nga duna na usay establisadong elektronikong mga grupo ug nga malisod na uyamot ang pagkabig sa ubang mga nagpakabana pagsalmot sa imong giugba?
Kamingaw sa Bisayang kagikan maoy lisong hinungdan nganong natukod ko ang Lunsayng Bisaya. Wala ko tagda kon magmalamposon ba kini o dili. Sa dalan sa kinabuhi nga akong gisubay, duna nay nag-una. Sila ug ang mithi nilang dala maoy giisip nakong mga giya, wala nako tagda kon langyaw ba kini o lumad. Apan ang pait nga kamatuoran mao nga sa pagpunay nakog sunod kanila, gibati man hinuon nako nga nagkalayo na man hinuon ko sa akong padulngan. Gibati kog kaguol. Apan sa wala nako damha, ang akong pagka Bisaya ang naglingkawas kanako sa maong pagkahisalaag. Wala madugay, mibati kog kamingaw sa akong gigikanan nga mao ang kalibotan sa Bisaya. Maong gitukod nako ang Lunsayng Bisaya pamasin nga sa akong paghinubay sa nangagi, makakaplag akog uban pang mga sama nakong Bisaya, daghan na unya ming magsusi sa among kasugiran, sa ingon mapatin-aw ang dalang pagalaktan padulong sa kaugmaon, butang nga makahupay sa kaguol ug makawagtang sa kahadlok nga mahisalaag na usab.

4. Anaa maghunan ang matawag natog higante sa lainlaing sektor nga nag-adbokar sa kulturang Bisaya sa LB— mga magbabalak, kritiko, pilosopo, eskolar, teyologo, mga diyarista, musikero, ordinaryong tawo ug uban pa. Wala ka bay tinguha nga palapdon kini ingon nga umbrella organization sa tanang grupong Bisaya?
Wala ko mahibalo nga ania diay dinhi sa Lunsayng Bisaya maghunan ang matawag natog mga higante sa lainlaing kapunongan (magbabalak, kritiko, pilosopo, eskolar, teyologo, mga diyarista, musikero, ordinaryong tawo ug uban pa) nga nag-adbokar sa kulturang Bisaya. Ang ako lang nahibaw-an mao nga aniay mga kauban nga sa matag karon ug unya nagpasupot sa ilang mga tampo nga akong makita sa dungawanan niining akong dagitabyan. Kon tinuod nga ang Lunsayng Bisaya nahimong ampay nga hunanan sa atong mga kauban, nan, moabot gyod tingali ang panahon nga ang Lunsayng Bisaya dili na lang tugpahanan ug nga mahimo usab kining itloganan. Kon mahitabo nga ikalipay sa tanang kauban ug grupong Bisaya nga ang Lunsayng Bisaya mahimong ilang umbrella organization, bukas kita niini. Hulaton lang tingali nato ang tukmang higayon kanus-a kini mahitabo, kon mahitabo man ugaling. Nag-agad na lang kini sa kagustohan sa matag usang kauban.

5. Sanglit ang LB usa man ka elektronikong grupo ug masabtan nga dali ra kaayo ang pag-apil niini apan sa tuyo nga igo lamang sa pagpanglawgaw. Giunsa nimo pagkontrolar ang mga siaw nga sama sa nahisgotan?
Dunay duha ka matang sa galawgaw. Ang nag-unang galawgaw mao ang mga dili Bisaya nga nagpasupot og langyaw nga mga tampo. Isip tigpasayon, dihadiha dayon nakong papason ang ilang tampo. Ingon man, tangtangon nako ang ilang katungod sa pagsalmot ug did-an na sila sa pagsulod balik sa atong balayan. Ikaduhang galawgaw mao ang mga Bisaya nga nagpasupot og tampo ginamit ang langyawng pinulongan. Niining bahina, ako lang papason ang ilang tampo, apan magpabilin silang kauban sa panaw. Gipahimuslan ko lang ang mga himan nga gihatag kanako sa Yahoogroups aron mapasayon ang atong pagbinayloay.

6. Ang balayang Lunsayng Bisaya nahimong hilisgotan sa hapit tanang punsiyon sa mga Bisaya. Unsay ikasulti nimo bahin niini?
Nakurat ko dayong kahimuot ining bahina kay wala gyod koy kasayoran nga diay nahimo nang hilisgotan sa hapit tanang punsiyon sa mga Bisaya ang Lunsayng Bisaya. Ang akong masulti bahin niini mao ang usa ka kaluhang panghinaot; nga unta sa usa ka bahin duna silay makuhang katagbawan ug pagtulun-an sa ilang paghuluhisgot bahin sa Lunsayng Bisaya, ug sa laing bahin ila untang ikatampo ang ilang napanid-an ug nakutlo sa atong balayan. Kon kining ilang hisgot-hisgot maghaling sa ilang pagbati sa paghimog mga lakang aron molagsik, molambo, ug mosanay ang mga maayong mithi sa Bisaya, nan, labing maayo.

7. Maingon nato nga ang Lunsayng Bisaya maoy labing malamposon nga elektronikong grupo sa mga Bisaya sa pagkakaron. Unsay sekreto niini, kon di lang nimo igsapayan?
Ang sekreto sa pagkamalamposon sa Lunsayng Bisaya gagikan sa mga kaubang kanunayng nagatampo. Gawas niini, nagagikan pod tingali diha sa iyang dayag nga katuyoan nga mao ang bukas nga pagbayloay sa hunahunag pagbati ginamit ang Binisaya. Wala kitay tinago nga katuyoan. Dayag ang atong katuyoan nga mayagyag nato ang atong gipangbati ug gipanghunahuna ginamit ang atong kaugalingong pinulongan. Makahisgot bisag unsa basta magbinisaya lang. Pinikito apan luag.

8. Kon susihon ang mga naposte sa LB, makita sa iyang arkiba nga kanunay kining nagsagop sa liberal ug bisan gani radikal nga panghunahuna. Ngano man?
Nag-agad lang tingali sa gibarogan sa nagtan-aw kon ang gisagop nga panghunahuna konserbatibo, liberal, o radikal ba. Kon nakita nga liberal o radikal ang gisagop nga panghunahuna sa Lunsayng Bisaya sumala sa kasamtangang malukpanong tamdanan, nagpasabot ba kaha kini nga nagkaguot na ang kasamtangang luna sa pagpanghunahuna maong nangita na ang mga kauban sa Lunsayng Bisaya sa kaluag sa liberal o kahimulag sa radikal? O basin nagpasabot lang kini nga dili lang gayod magpagalong ang Lunsayng Bisaya sa kasamtangang tamdanan (nga sagad iya sa langyaw) diha sa iyang paghinubay sa lumad niyang kagikan ug pagpanday sa tam-is niyang kaugmaon?

9. Talagsa ra ta makabati og pari nga nagpaluyo sab og kalihokang kulturanhon nga sama sa imong gihimo. Mas gipalabi nila ang pag-alagad sa butang nga ginombrar alang nila ug gamay lang ang ilang kalihokang kultural. Nganong nalahi ka sa uban?
Hugot ang akong pagtuo sa Magbubuhat nga nagpakabuhat. Sa pagpakatawo sa Diyos diha kang Kristo, nahimong balaanon ang kabuhatan. Kabahin niining kabuhatan mao ang tawo ug ang iyang budaya, mao nga balaanon ang akong pagtagad sa tawo ingon man ang iyang kultura. Kon unsa kabalaanon ang ubang kaliwat lakip ang ilang budaya, mao usab kabalaanon ang Bisayang kaliwat ug ang Bisayang budaya. Ingon ra ini kayano ang akong pagpaluyo sa kulturanhong kalihokan. Apan dili tanang sayon sabton, sayon nga lihokon. Kon kiniy puy-an, daghang kalisdanan nga maagian. Niining bahina, dili tingali ko lahi sa uban.

10. Wala ba makasabal sa imong pag-alagad sa Simbahan kining pagpanginlabot nimo sa adbokasya sa Bisayang kultura?
Ang akong pagpangalagad nagsumikad sa pag-ila sa kaugalingon kinsa ako atubangan sa Diyos ug sa iyang Simbahan. Kon gipakabalaan sa Diyos ang akong katigulangan diha sa iyang pagmugna kanila, iya usab akong gipakabalaan sa mao rang hinungdan. Kon ang Simbahang Bisaya naglihok ug nabuhi sa pagpunayg pasalamat sa Diyos sa iyang pagmugna sa Bisayang kaliwat, sukwahi ba niini ang akong paggamit sa akong gininhawa, tingog, ug dila aron sa lumadnong paagi makapasalamat ako sa iyang pagmugna kanako? Sa akong paniid, wala makasabal, gani nakapatulin sa akong pagpangalagad sa Diyos ug sa iyang Simbahan ang akong pagpanginlabot sa adbokasya sa Bisayang kultura.

11. Ang LB nagpasiugda og tigi, di ba? Magpadayon pa kaha kini hangtod sa sunod tuig? Gawas sa tigi, unsa pay mga laraw sa LB?
Napasiugda ang tigi sa tuig 2008 tungod kay ang gipasupot nga sugyot sa usa gisagop man sa ubang kauban sa atong balayan. Kon magpabiling ingon niini kamainiton ang mga kauban, gawas nga magmakanunayon, mahimong magkadaghan pa gayod ang tigi sa sunod nga katuigan. Kon adunay ubang laraw gawas sa tigi nga sagopon usab sa mga kauban, nan, dakog purohan nga mahimo kini, ilabi na kon ang maong laraw makaya ra sa mga kauban.

12. Inigpanglabay sa katuigan, maisip ang Lunsayng Bisaya nga labing dako nimong kontribusyon sa pagpalambo sa kultural nga aspeto sa mga Bisaya ginamit ang teknolohiya sa internet. Unsay imong ikasulti niini?
Ikalipay gyod nako kon isipon nga ang Lunsayng Bisaya dakog natampo sa pagpalambo sa kultural nga bahin sa mga Bisaya ginamit ang teknolohiya sa internet. Igo na man gani nakong gikalipay nga nakatubag ako sa hagit sa kahigayonan nga gihatag sa akong panahon sa ingon niini nga paagi.
Hinaot nga sa matag motumaw nga kahigayonan, adunay Bisaya nga makamaong mogamit niini aron mapalambo ang kulturang Bisaya.

13. Daghan ang ideya nga nanumaw kalabot niining pagka masamahon kun estandardisasyon sa pagtitik sa Binisayang pinulongan. Sa imong tan-aw, gikinahanglan ba kaayo kini?
Sa pagpaniid, duna gyoy dili maalinggatan. Sa maalinggatan, duna gyoy dili manganlan. Sa manganlan, duna gyoy dili masabtan. Sa masabtan, duna gyoy dili matino. Sa matino, duna gyoy dili malitok. Sa malitok, duna gyoy dili matitik. Sa matitik, duna gyoy dili mapanid-an.

Ang pagtitik dili masaligang himan sa pagpatin-aw sa kamatuoran apan wala kini magpasabot nga wala kini kinahanglana. Ang pagtitik gisugdan sa atong katigulangan tungod kay nakita nila ang kagamitan ug kamahinungdanon niini. Ang gitamdan nga naandang pagtitik gikauyonan sa mga magsusulat sa unsa man nga pundok, dapit, ug panahon. Kini nagpunting nga mahimong daghang estandardisasyon ang ginasubay sa mga magsusulat kaniadto ug sa karon.

Kon unsay gikauyonang tamdan sa pagtitik sa atong katigulangan, ato kining tahoron sama sa atong pagtahod sa ilang kasugiran. Sa pinulongan, ang pagtahod sa litok (ug pagtitik niini) sa usa ka dapit pagtahod usab sa lumbay sa ilang katigulangan. Makatabang sa magbabasa, kon ibutyag sa editor sa mubo nga pagsaysay ang estandardisasyon nga gitamdan sa unsa man nga sinulat. Tahas sa editor ang pagsinati sa mga estandardisasyon nga gigamit sa mga magsusulat sa nanglabay ug kasamtangang panahon, ilabi na ang pagpiho sa punoan ug sanga sa pagtitik sa panulat sa pagdis-og sa katuigan. Kon pagahiusahon ba ang nagkalainlaing estandardisasyon sa pagtitik sa usa lamang ka tamdanan, pagbuot na kana sa mga magsusulat sa kasamtangang panahon, lamang nga timan-an nila nga ang abakada nga titik kulang kaayo sa pagsalamin sa Binisayang mga litok, ug nga tahoron ug panalipdan nila ang kadaiyahan sa pagngalan. Kon dili makaguba ang estandardisasyon sa kadaiyahan sa pagngalan ug paglitok, nan, mahimong ipatuman kay makatabang kini.

14. Ari kita sa laing init nga isyu. Unsay imong baroganan niining polisiya sa nasod bahin sa mga pinulongan? May kahayag ba sa unahan ang Binisaya kon ato kining tan-awon sa kasamtangang kahimtang?
Unsa may tumong sa kasamtangang nasodnong polisiya sa pinulongan, kulturanhon ba o politikanhon? Kon kulturanhon, tungod sa pagkamakadaiyahon sa pinulongan sa kapupud-an, hayan nga bukas kini sa pagpalambo sa pagkamadagayaon sa nagkalainlaing dila. Dili lang ang Binisaya kondili lakip na usab ang ubang pinulongan ang makatagamtam og makanunayong kahayag sa unahan. Apan kon politikanhon lamang ang tumong, nan, mahimong makapuo kini sa kadaiyahan sa pinulongan sa atong kapupud-an tungod sa kasamtangang pagtuong politikanhon nga ang panaghiusa makab-ot lamang pinaagi sa panagsama. Ang kasamtangang polisiya sa nasod bahin sa pinulongan usa ka politikanhong lakang nga nagduso sa pagtuo nga, kay usa lang ang atong nasod nga gitawag og Pilipinas angay nga usa lang ang atong pinulongan nga pagatawgog Filipino. Usa kini ka bakak kay sa pagkatinuod, daghan ang kaliwatan sa atong nasod mao nga daghan usab kitag pinulongan. Gawas nga kini bakak, lingla usab kini. Kay ang Filipino nga pinulongan nagpihig lamang sa usa ka kaliwat, kaliwat nga Tagalog. Nagpihig kini sa Tagalog kay ang batadila ug bokabularyo sa kasamtangang Filipino naggamot man sa Tinagalog, ug migawas nga dayan-dayan lamang ang mga pulong nga gikan sa ubang pinulongan.

Ang kasamtangang pagtuo ug tumong sungag sa nasayran sa mga siyentipiko sa pinulongan nga nagkanayon: lupig ang tawong usa ray pinulongan sa kalantip ug kamapahiuyonon sa pangutok ug kinaiya sa tawong daghag pinulongan. Kon walay kausaban sa kasamtangang pagtuo ug tumong, hayan nga di lang mangahanaw ang daghang pinulongan sa atong nasod sa paglabay sa katuigan, labaw pa usab unya kitang lupig sa pangutok ug kinaiya sa ubang kaliwatan tungod kay sila di lang haniti sa ilang kaugalingong pinulongan kondili daghan usab silag nakat-onang pinulongan.

Dugang pa nga wala tingali kaayo mahatagig pagtagad sa kasamtangang polisiya mao nga, ang pinulongan dili lamang himan sa paghatod sa kasayoran ngadto sa uban, kini himan usab sa pagdangga o pagngalan sa nahatod nga kasayoran nga nasinati sa kaugalingong luna. Mahinungdanon kaayo ang makanunayong paglambo sa atong lumad nga mga pinulongan tungod kay sa paggamit niini, una, nanganlan nato ang mga butang sa atong kalibotan ginamit ang mga tingog nga duol sa atong dughan nga laming paminawon. Ikaduha, gipanghinganlan nato kining mga butanga subay sa tinamod ug lumadnong paagi sa pagkahibalo ug kaalam sa atong katigulangan kang kansang mga kinabuhi dul-it ug sinambogan kaayo sa tropikanon ug kapupud-anong luna. Kining ngalana sa mga butang naglakip sa nagpaluyong panabot ug kaalam bahin niining mga butanga; mga bulawanong tampo sa kalibotanong pagbinayloay sa kasayoran ug kaalam, ilabi na alang niadtong kaliwatan nga nanimuyo sa laing aping sa kalibotan diin gihikawan sa tropikanon ug kapupud-anong luna.

Kini nga pamaagi sa pagngalan, una, nagpadayag sa pagpangga sa kaugalingong kaliwat ug pagtahod sa pinasahing kaumolan sa kaugalingong luna; ikaduha, nag-aghat kini sa pagtahod sa kadaiyahan sa kasinatian sa nagkalainlaing kaliwatan nga nanimuyo sa nagkalainlaing dapit sa kalibotan; ikatulo, nagpatin-aw usab kini sa tawhanong kahimtang sa tanang kaliwat sa kalibotan nga tungod sa kadagaya sa kasayorang gikan sa atong nagkadaiyang kasinatian sulod sa nagkalainlaing dapit ug luna sa kalibotan, angay gayod diay kitang magbinayloay ug mag-ambitay. Busa, mahinungdanon kaayo nga sa usa ka bahin lambo ang pagkat-on sa kaugalingong pinulongan, ug sa laing bahin lambo usab ang pagkat-on sa pinulongan sa uban. Sa ingon, angay nga hanas kita sa Binisaya ug makahibalo usab kita sa Tinagalog, sa Iningles, ug sa uban pang pinulongan.

Ang nakanindot sa polisiya kay samtang sayon kini himoon dali ra usab kining usbon. Kon moabot na ang panahon nga sagopon sa atong kagamhanan ang kasayorang gikan sa mga siyentipiko sa pinulongan ug sagopon usab niini ang tinuorayng kailhanang pagkamadaiyahon sa kultura ug pinulongan sa atong nasod, nan, nunot pod niyang usbon ang polisiya sa pinulongan.

Kini unta ang mga pangutanang angayng tubagon sa tigmugnag polisiya: Ang polisiya gihimo ba nunot sa kabubut-on sa tanan? Angay kaha nga isukit ug tahoron ang mga tubag sa katawhan nga nagkalainlaig pinulongan kon buot ba nilang tun-an ug gamiton ang ilang pinulongan sa pagtuon? Sakwaton ba nila ang mga tulubagon nga sibo ug takdo niini nga kagustohan? Makadawat ba sila sa unsa pay ubang mga sangpotanan dala niini? Makatabang ba kaha kini sa pag-uswag sa tibuok kapupud-an?

15. Ang kasaysayan sa mga Bisaya gisulat sa pananawng Uropanhon. Alang nimo, sa unsang punto unta pagasulaton ang kasaysayan? Ngano man?
Kasugiran sa katawhan ang kasaysayan. Usab, nanukad sa nagkalainlaing bantang ang pagsaysay sa kasaysayan. May masulti o masulat man ang uban o wala bahin sa atong kaliwat dili igsapayan, atong katungod ug walay makapugong kon isaysay nato ang atong kasugiran gikan sa labing karaang panghitabo nga maabot sa atong paghinumdom ug panukiduki hangtod karon. Isugid kini sa paagi nga kakuhaag pagtulun-an, daling madumdoman, ikahimuot, ug ipakabili sa atong kaliwat. Dili mahulma ang tibuok kon wala o kulang ang mga bahin, busa magsugod pagsulat sa kasugiran sa mga pulo nga gipuy-an, ug pagkahuman, itakdo kini sa kasaysayan sa ubang kapuloan. Dili masubay ang nangagi kon dili mag-agi sa kasamtangan, mao nga magsugod sa pagpanukiduki gikan sa karon ngadto sa kagahapon. Niini nga paagi, mahatagan og angayng pagtagad ang tanang panghitabo sa tanang Bisaya diin man sila nanimuyo sa sulod ug gawas man sa atong kapupud-an.

16. Ang UNESCO usa sa global nga organisasyon kansang mithi nagduso usab sa multilingguwalismo. Uyon ka ba niini?
Uyon ko sa giduso sa UNESCO kabahin sa multilingguwalismo.
Ang UN naglaban sa kamadaiyahon sa kailhanan sa tibuok katawhan. Gani, gitan-aw man sa UN ang kamahinungdanon sa kailhanan isip tawhanong katungod ug batakang kagawasnon. Mismo dinha sa preyambolo sa Konstitusyon sa UNESCO napatik nga ang kamadaiyahon sa kultura sa katawhan tipik ug kabahin sa dignidad sa tawo maong angay gayod nga ipalambo ug panalipdan. Ang mga probisyon nga napanday ubos sa UNESCO labaw nga nagpadayag alang sa pagpalambo ug pagpanalipod. Pipila niini ang Florence Agreement sa 1950 ug iyang Nairobi Protocol sa 1976, ang Universal Copyright Convention sa 1952, ang Declaration of the Principles of International Cultural Cooperation sa 1966, ang Convention on the Means of Prohibiting and Preventing the Illicit Import, Export and Transfer of Ownership of Cultural Property sa 1970, ang Convention for the Protection of the World Cultural and Natural Heritage sa 1972, ang Declaration on Race and Racial Prejudice sa 1978, ang Recommendation Concerning the Status of the Artist sa 1980, ug ang Recommendation on Safeguarding Traditional Culture and Folklore of 1989.

Kabahin sa pinulongan, gawas nga gisagop sa UN ang paghubad sa iyang mga dokumento ngadto sa lainlaing pinulongan, giduso pa gayod sa UNESCO ang kaayohan sa pagtuon ug paggamit sa inahang dila sa tulunghaan inubanan sa pagtuon usab sa ubang kalibotanong pinulongan niadtong gipagulang dokumentong gitawag og “Education in a multilingual world” sa 2003. Duyog niini, ilang gitakda ang tuig 2008 isip Internasyonal nga Tuig sa mga Pinulongan. Maanindot kining mga panghitaboa.

17. Nahingusog karon ang kampanya sa pederalismo. Unsay baroganan nimo niini?
Kay dapig ang pederalismo sa kadaiyahan, nan, dapig ako niini. Gawas sa pagdapig, anaa pa ang hisgotanan kon unsay angay nga pamaagi nga sibo sa diwa sa pederalismo aron kini makab-ot. Ang angay pa nga tukion bahin niini mao ang paagi sa pagpanday niini. Kon ang pagpanday sa pederalismo wala magtahod sa kabubut-on sa mga tawo sa nagkalainlaing kaliwat, nan, dili ko uyon niini. Angay nga inigkahumag pasabot sa mga tawong hingtungdan, gahinan sila og igo nga panahon sa pagpamalandong unsay mga haom ug angay nga sagopon, ipatuman, ug iasdang. Human niini, tabangan sila sa mga anad na sa pagpasayon aron dali nilang mabuhat ang paghiusa sa ilang nagustohan ug pagpatik niini sa usa ka kasabotan ug isipong kalagdaan nga tamdon sa tanan. Duyog niini, tinguhaon nga walay dinagkong panghitabo sa nasod nga makapakgang sa pag-umol ug paglusad niini.

18. Matawag bag kaaway sa pagpalambo sa kulturang etniko ang globalisasyon diin, segun sa mga supak niini, maoy hinay-hinay nga mipatay sa gagmayng pundok-lingguwistiko?
Mahimong masulti sa linaktod nga paagi nga ang nag-unang ilhanan sa kasamtangang globalisasyon mao ang kasayon ug kadali sa paghatod ug pagkuha sa kasayoran. Tipik niini ang globalisasyon sa panginabuhi ug sa kalihokang kulturanhon, diin dunay dakong bentaha ang mga nasod nga dunay dagkong gahom.

Apan kon walay tinguhang manakop ang labing kusgan ug dagkong mga sakop niining globalisasyon, nan, dili angay kahadlokan ang globalisasyon, gani angay kining ikalipay kay sa ingon mamahimo mang tulay ang globalisasyon sa mainit nga pagbinayloay. Ug kon mapamatud-an nga duna kiniy tinguha nga manakop, di ba diay nato gamiton ang atong pangisip ug tingog aron ibutyag ang atong mga napanid-an ug nakitang hiwi niini?
Sugdan na nato ang pagpalambo sa atong kulturang etniko, ug kon ugaling sa unahan mahimong babag ang globalisasyon, mangita kitag paagi aron himoon hinuong tulay kining maong babag.

19. Base sa imong pagpaniid, unsa kahay labing maayong porma sa pangagamhanan diin mogawas nga patas ang tanang pundok-etniko?
Sa akong pasiunang pagpaniid, ang maayong porma sa pangagamhanan diin mogawas nga patas ang tanang pundok-etniko mao ang nasodnong pangagamhanang etno-pederal kansang nasodnong batakang balaod nanalipod sa teritoryo ug integridad ingon man nanghingusog alang sa kalahutayan sa matag pundok-etniko sa atong kapupud-an— matang sa pangagamhanang naghatag og gahom ug kagawasan sa labing ubos nga politikanhong pundok sulod sa usa ka etno-pederal nga lalawigan sa pagpilig malabanon ug hanas nilang mga pangulo nga molingkod sa nagkalainlaing ahensiya sa gobyerno kansang estruktura, balaod, pangalagad, ug pamaagi nagsalamin sa mga mithing gipakatam-is sa maong pundok-etniko; nasodnong pangagamhanan nga adunay usa lamang ka nasodnong kusog ug nga ang matag etno-pederal nga lalawigan adunay kaugalingong kapolisan nga nagsunod sa nasodnon ug lalawiganong balaod sa kahusay ug kalinaw.

20. Angay bang ipataas sa politikal nga lebel ang kawsa sa mga Bisaya ug ubang pundok-etniko?
Sa akong panimbang-timbang, kon aduna nay mamatikdang hiniusang pag-ila, pagtuon, ug pagtahod sa tagsa-tagsang luna, nan, mahimo ug angay gayod nga ipataas sa politikanhong ang-ang ang kawsa sa mga Bisaya ingon man ang kawsa sa ubang pundok-etniko.

21. Kon dunay angay bag-ohon sa atong Batakang Balaod. Unsa man? Ngano?
Ang akong tubag sa ikanapulog-siyam nga pangutana mao nay magpunting unsang matanga sa kabag-ohan ang gipangandoyng ipatuman. Kining gidamgong kabag-ohan sa Batakang Balaod labaw nga nagadapig, nagpanalipod, nagpalambo, ug nagaasdang sa katunhayan sa matag pundok-etniko sa atong kapupud-an.

22. Segun sa gipagawas nimong mga balak sa LB, may kahagtik sab ang linya sa imong pamalak. Nganong wa nimo seryosoha kining maong arte?
Ang akong pamalak wala pay kahigayonang molambo tungod kay walay sibo ug larino sa pamalak nga nagaagak niini. Kaayo ra untag duna koy makaplagan nga magtutudlo. Basin duna kay ikasugyot.

23. Unsay mensahe nimo sa katawhang Bisaya?
Ang kaanindot sa kinabuhi makita lamang diha sa panagtapok ug panagsikit sa nagkalainlaing matang ug bulok sa mga butang dinhi sa ibabaw sa kalibotan. Sama sa usa ka dapit diin adunay daghang nagkadaiyang bulak, sama sa usa ka suok diin nagakapundok ang mga tawong managlahig dagway ug batasan, sama sa usa ka kalibotan kansang mga lumulupyo adunay daghang pagsabot sa usa ka butang ug daghang hubad sa usa ka panghitabo. Pastilan, kon usa da ang bulok sa kabulakan, ug managsama ang dagway ug batasan sa mga tawo, ug walay managlalis kay uyon ang tanan sa unsay gisulti sa usa, pagkaway lami sa kinabuhi!

Busa, ato gyong buhion sa kanunay ang kalunsay sa Binisaya aron ang iya unyang pagkawalay sama makadugang sa pagpanindot dili lang sa natad sa nagkalainlaing pinulongan sa kalibotan apan usab sa natad sa paghulmag mga panghunahuna ug mga panlantaw nga makatabang pagpalambo sa tawhanong kasaysayan.— #

Ang Tawo Sa Payag Nga Way Bungbong

March 10, 2010

Sugilanon ni Gremer Chan Reyes
Bisaya Mayo 13, 2009

(Mananaog sa Unang Ganti sa Lunsayng Bisaya Tigi sa Sinulatay 2008. Mga maghuhukom: Bisaya Associate Editor Edgar S. Godin, Bisaya Staff Eleazar T. Acampado ug Bathalad-Mindanao Hall-of-Famer Marcelo A. Geocallo.)

NAGPUYO siya sa inaptan lag sulirap ug way bungbong nga payag. Gawas sa lantay nga way banig ug ambot unsay tan-aw mo sa bato niyang sug-ang nga naa ra sa duol sa lantay niyang higdaanan, wa nay makitang gamit sa payag niyang pinuy-anan.

Nag-inusara si Ingko. Walay asawa, walay iro, walay iring. May usa ka punoan siyang lubi nga sanggotan, apan wala siyay tindahan gitaksan sa iyang tuba. Kon balintunga ang dagat, naa makita siyang manginhas kay hunas man sa buntag ug sa hapon. Kon maayo ang panahon, makita siyang mangabyog nga sa panabot ko, iya lang kalingawan, dili kay usa nga pakigbisog sa kawad-on. Malipayon ang tawo. Maudto kun sa bag-ong kagabhion, hidunggan siyang magkalingaw sa kitara niyang bagol. Tulunggon nga mawala lang matag karon ug unya. Mawala niya ang tulunggon kon kaibgan ang kitara niyang buhat.

Ang balangay sa Bangtad nabuhi sa dagat. Nagsalig ang tanan sa dagat. Mosubang ug mosalop ang Adlaw apan kami wala manghimudlay sa yuta nga mabuhi. Ang dagat mao ang amahan nga nagpasunod nga ang usag usa motultol sa naandang kalihokan sa namat-ag mahayag nga pangita. Apan sa tanan, si Ingkoy lang ang way pagtagad. Wala niya ikahasol. Ang makaon lang niya karon ang pangitaon. Nganong pangitaon ang pagkaon nga dili pa kahimuslan?

Wa koy pagtamay nga siya naingon niana. Wa ko lang hisabti ang tawo. Unsa kining iyang pagpalabing mag-usara? Gikalipay ba niya ang pagbinugtong ning kinabuhi?

Apan mao man gyod kaha kining kinabuhi. Tagsa-tagsang panimon makaabot og daplin. May nagtuyok-tuyok lang sa lawod, may namugsay nga way tumong asa paingon, may tulin mitabas sa mga balod, may nagpaanod asa dad-a sa sulog. Sa mga ingon niana nakita ko si Ingkoy. Apan nahigmata ko…

Dihang nag-upat na ka ang-ang ang tulunghaang primarya sa Bangtad, si Mr. Regis ang head teacher sa tulunghaan. Sa among balay daplin sa dagat sila magsaka. Gidala niya ang iyang pamilya. Ang balangay sa Bangtad giulang sa duha ka suba. Sa amihanan ug sa habagatan. Gibudlayan tingali ang tawo nga magpaulian. Mao nga nakahukom dad-on na lang ang iyang pamilya ning layong balangay niyang gitudloan.

“Blo, itan-aw ko ni Emin.” Gitugon ko sa maestro dihang milakaw na siya ngadto sa tulunghaan anang buntag. “Di ning bataa mahimuyo. Basig motaak sa dagat ug makaabot sa lawom.”

“Akoy mahibawo, Mano.” Wala magpatawag og ‘sir’ ang maestro sa mga tawo sa balay. Nagmano lang mi. Sama sa iyang mga manghod nga siya masangpit.

Tinuod, dili ang bata mahimutang. Mikuyog si Emin nako sa tagikan. Apan wala magdugay nawagtang lang. Gitawag ko. Migawas ang bata sa lungib nga nakadungog sa akong tingog.

“Unsa man ni siya?” Gipakita niya ang iyang napunitan.

“Umang— ilabay…”

Wala mosanong. Gihiling hinuon ang umang niyang napunitan. “Ay-yaay…” nasawilik niyang umang sa kamot ug gitayhopan ang nagdugo niyang tudlo. “Mamaak lagi, Noy Pablo.”

“Mirisi…!” Nabanghag ko siya. “May paak. Gihilabtan mo.” Bagis. Wa mohilak.

Nagtagik ko sa banata sa ligaw dihang gisinggitan ko niya. “Hala, Noy Pablo… unsa na?” niyang natingala sa kasway nga nagdagan sa bunbon.

“Kalaskalas.”

Iyang gigukod. Ang kabuang lang gyod. Misulod ang kasway sa iyang balayan. “Ayaw hilabti…” Gisinggitan ko siya dihang kuoton unta niya ang balayan. “Paakon ka.” Badlongon gyod. Wala motagam bisan nagdugo nang kamot.

Sipat kining pagka bata. Dili mahimuyo. Luhag. Natingala lang tingali ning bag-o niyang kalibotan. Bata sa daghang pangutana. Nganong motubo ug mohubas ang dagat? Makaginhawa ba ang isda ilawom sa tubig? Makatulog sila sa tubig? Ug unsa na lang nga mga pangutana nga lisod kahatagan og husay sa usa ka way kinaadmang mananagat ingon kanako. Hasolan kong maminaw ug dili magtagad. Makapungot. Apan kuyawan sad kong mawala. Tua na lagi. Kadali lang. Tua na sa hunasan. Pagkalakawan. Wa ko na lang tawga. Nahuwasan ko. Nagkuyog-kuyog ni Ingkoy. Mibalik ko sa akong buhat.

Unya, nahiabot siyang naghangos.

“Noy Pablo, unsa diay na siya?” Misagnunot ko sa gitudlo niya sa hunasan. Si Ingkoy ang gitudlo niyang nanginhas. “Buang na siya?”

“Ngano man diay?” Nakatan-aw ko kang Emin. Unsa diay nahimo sa tawo nga nahukman kini sa bata nga yabag? “Ngano man diay, Emin?”

“Gihakop lang niyang kasag nagwara-wara sa paak.” Milingin ang mga mata sa bata nga naghinugilon.

“Ingon lang niana, Emin.” Gisultihan ko siya nga masabtan ang nakita. “Sa dagat, ang bagis ang mabuhi.”

“Hala— gilungis niyang paak.” Mipatigbabaw ang tingog sa pagtuo niya sa tawo. “Gilaksi niyang bayanan. Namatay ang kasag ug gigapos niyag kadaghan sa dala niyang lubid.”

Wala ko kapugngi ang pagkatawa. “Di siya yabag, Emin. May natan-aw siyang gamit sa kasag nga wala lang nimo hisabti. Balika, panid-i kon unsaon niya. Malingaw ka.”

Gibalik niya si Ingkoy ug mibalik ko sa banata kong gitagik. Di ni maayo. Makalangan ning bataa sa buhat. Wa koy buhat mahuman kon mao kini kanunay. Maayo kay nalingaw siyang nagkuyog-kuyog kang Ingkoy nga nangitag balayan sa tamala. Wala na mobuwag ang bata sa tawo. Nalimot ko kang Emin nga nalingaw sa akong buhat.

“Hala— Noy Pablo…” Nagdagan si Emin nga makaabot sa tagikan. “Daghan siyag nakuhang kugita.”

Mikatawa ko. Nausab ra ang pagtuo niya sa tawo. “Di kugita, Emin. Tamala. Dagko ang kugita ug tua sa lawom. Ang tamala naa lang sa hunasan. Gamay pa sa tabugok kining tamala ug lami nga sud-an.”

Sukad niadto, kanunay ko na silang makita sa hunasan. Dili na mahimulag ang bata sa tawo. Nagkasuod ang duha ug nahimong managhigala. Gitudloan ni Ingkoy si Emin nga ang bata makamao molangoy. Ikuyog ni Ingkoy ang bata nga mangabyog. Dihang nagbuhat si Ingkoy og kitara nga bagol, naa si Emin, nag-apong nga mahuman niya ang kitara. Si Ingkoy ang tawo nga nagpakabata nga way kahasol sa pagtan-aw sa kinabuhi. Si Emin ang bata nga nagpakatawo sa iyang pagpangapkap nga mahisabtan ang mga butang nga gililong sa iyang kahimatngon.

Sa tersero grado na si Emin, miabot ang gubat. Nagkabulagay nga nanghikling. Malaglagon ang gubat apan gipanalipdan sa langit ang binuhat nga may sugilanon nga ipanugid. Nalinaw ra. Apan dili na si Mr. Regis ang head teacher sa Bangtad. Sa lungsod na sa Emin magtungha. Apan matag karon ug unya, motunga lang si Emin sa Bangtad ug mangita kang Ingkoy. Nahuman ni Emin ang high school nga ang mga adlaw sa bakasyon sa Bangtad niya pahimuslan. Wala lang ni Emin hisabti nga ang tawo sa iyang kawad-on dili man modawat sa kuwarta nga hilom niyang itunol. Mao nga matag duaw niya, dili gyod siya malimot magdalag unsa na lang nga ikaabot niya sa tawo. Sa tan-aw ko, di lang ang duha managhigala. May nagdugtong kun unsa kining malignong balighot ning talagsaon nilang panagsuod sa kinabuhi.

Usa ka adlaw, nakapamalikas ko nga natapigas nga milusad sa abohan nga ikalunod ang bugas nga dala ni Emin.

“Nakapamalikas ka man, Manoy?”

“Nausik ang bugas…”

Mikatawa si Emin. “Kanay tan-aw mo. Way maanugon, Noy Pablo, ning kalibotan.”

“Kinsay nagsulti?”

“Si Ingkoy.” Mipahiyom si Emin nga mibatig garbo sa nakat-onan niya sa tawo. “‘Ang nahawani sa atong kamot dili atoa,’ matod ni Ingkoy, ‘kay iya sa uban.’”

Human sa paniudto, nananghid siyang mangitara sa tulunggon nga bagol ni Ingkoy. Apan wala siya makalusad. Naungot siya sa pultahan.

“Noy Pablo, kadali lang…”

“Unsa kana, Emin?”

“Tan-awa,” niya nga mitudlo sa ubos.

Tinuod way maanugon. Nakita ko nga gipanaghakot sa hulmigas ang bugas dinha sa yuta.

“Abi nimo,” ni Emin nga nakalantaw sa payag ni Ingkoy. “Nakapangutana baya ko ngano ang pag-usara.”

Nakatan-aw kong Emin. Wala namoy nangahas matandog ang sakit niyang kagahapon. Apan nia si Emin. Nahimo sa yano nga pagpangusisa. Unsay gikasulti sa tawo?

“Gabii kadto. Hayag ang Buwan. Naminaw ko niyang naglaylay dinuyogan sa iyang kitara. Nahatalunong ko nga naghunahuna sa tawo. Ngano siyang ingon niana? Sa yano niyang panimuyo— sa yano niyang panan-aw sa kinabuhi, kini ba ang naabot niyang pagtuo nga kalipay? Katingalahan siyang pagka linalang kay wala ta man hisabti ang tinuod nga mga hinungdan. Apan ako nakapanghunahuna, kon sa laing bahin, siya ingon sa kadaghanan may damgo ug gugma nga mahimong adunahan; mahinagbo ko ba siya? mahimo ba ko niyang suod nga higala? hipunitan ko ba ning baybayon ang daghang maanindot nga tinagoan lang sa iyang kasingkasing? Usa siya ka tigmo mao nga nakapangutana ngano ang pag-usara? Nahilom siya. Nahilom ang kagabhion. Wala ko mahimutang sa kahimalingwa nga nakatandog og samad nga tinagoan.

“‘Ang nasayod way gikasulti,’ matod ni Ingkoy. ‘Ikaw nga wala mangutana.”” “Nalipay kong wala diay ikasilo ang pangusisa. “‘Ngano diay, Ingkoy’”

“‘Pagbuot sa langit,’ ni Ingkoy nga mitan-aw sa Buwan, ‘nga ang babaye kong gihigugma gitaban sa higala sa gabii sa among kasal.’”

“Mao kanay nahitabo,” undayon ko sa gikasulti ni Emin. “Lisod katuohan nga mahimo ang pagluib sa usa ka higala. Apan kanay nahitabo, Emin.”

“Apan wa siyay kahimangod, Noy Pablo. Way kasilag…”

“Bitaw. Wala niya ikasakit sa buot.”

“Hisabtan ko,” matod ni Emin. “Di ta mapupho ang bugas sa yuta ug malung-ag. Pasagdang iya na lang sa hulmigas. Matod ni Ingkoy, unsay nahawani dili na imoha.”

“Tinuod kana,” undayon ko. “Apan angay lang siyang magminyo ni kinsa mang Eba ning kalibotan. Ngano siyang magpabatang sa kamingawan sa lawod sa kinabuhi?”

“Basig may kamandag ang tunok sa kahinug-o nga nakapatay sa kaikag sa tawo.”

“Angay lang kalimtan. Matigulang ang tawo. Maayong may anak nga makatan-aw niya sa luyahon niyang mga adlaw.”

“Mikatawa lang si Ingkoy nga nasultihan ko sa tawo nga way anak. Kapalaran na man niyang way anak nga kadulotan og kasubo sa adlaw sa iyang pagtaliwan.”

“Diay ba? Gikapu’ng na ni Ingkoy?”

“Tinuod, Noy Pablo.”

“Tagibalangay ko si Ingkoy ug suod nga silingan.” Gisultihan ko si Emin. “Apan daghan kag hisabtan sa kinabuhi sa tawo kay kanako. Wa ko tinuod hisabti kining panan-aw niya sa kinabuhi.”

“Nagsulti si Ingkoy nga miabot siyang nag-inusara ug mogikan nga way kauban. Dili ikasubo ang tawo nga motaliwan. Ang kamatayon kapalaran sa tanang linalang.”

Wa koy gikasulti. Nagkayamukat ang isip ko sa hulusayong panultihon sa tawo. Nianang adlaw nga mobiya na si Emin, gipangutana ko siya sa kurso niyang kuhaon. Lantip siyag salabotan. Nagtuo ko nga sayon niya ang kalamposan kon di man gani siya ang bituon sa kurso niyang kuhaon.

“Gipangutana ko sad na, Noy Pablo, sa akong kaugalingon.”

“Wa ka pa diay makahukom? Ang kurso gitan-aw nga kalamposan alang sa tawhay nga panimuyo sa tawo.”

“Kon mao, wa pa koy natan-aw, Noy Pablo.”

“Wa mo pa diay hisabti mag-unsa ka sa imong kinabuhi?”

“Usa kana ka pangutana, Noy Pablo.”

KADTOY kataposan namong panagkita. Nawala siya hangtod niadtong adlaw nga siya mipauli sa hinungdanong tawag sa panagkita. Apan nianang lima ka tuig nga siya nawala, nakadawat kog sulat. Nakatungha lang siyag duha ka tuig ug usa ka summer sa unsa kadtong kurso niya sa unibersidad. Miundang ug naglaroy-laroy. Nangomosta siyang Ingkoy. Ang adres sa sulat sa iyang iyaan sa kaulohan.

Nagmaluyahon na si Ingkoy dihang hipalgan kong mantalaan nga si Emin may napatik nga sugilanon. Nalipay si Ingkoy nga gibasahan ko sa sugilanon. Ang sugilanon nanugid sa balangay sa Bangtad ug sa tawo nga dili niya mahikalimtan.

Gisulatan ko si Emin sa adres sa iyang iyaan. Nadawat niya ang sulat apan kaping tuig sa iyang iyaan nga gitagoan nga ikahatag sa iyang pagduaw. Wala maglangan si Emin. Nakaabot siya sa Sugbo nga nag-ayroplano. Apan wala na niya ikasulti si Ingkoy. Namatay ang tawo nianang gabii nga siya naglupad pauli.

Giluon ni Emin ang trophy sa midaog niyang sugilanon sa lungon ug namulong sa wala pa ang tawo ilubong:
“Mga higala, unsay tan-aw ninyo sa tawo nga ilubong ta karon?” Gianinaw ni Emin ang mga tawo nga mihatod ni Ingkoy sa pahulayan niyang dayon. “Unsay inyong tan-aw sa tawo nga nag-inusara sa payag nga gama sa sulirap ug way bungbong? Ang tawo nga nagbilin lag lantay nga higdaanan ug tulo ka bato nga sug-angan nga matan-aw nga kamatuoran sa yano niyang panimuyo ning kalibotan?

“Wa ko matapos ang kolehiyo. Daghang pangutana nga di makit-an sa basahon. Ang kolehiyo pag-usik-usik lang sa panahon. Ang tawo mangusisa sa kaugalingon. Ang pangutana dili kinsa ikaw kondili unsa ikaw. Ang kinabuhi may kataposan sa nakita ta sa tawo nga ilubong ta karon. Lumalabay lamang ang tawo ning yuta. Kamatuoran kini si Ingkoy nga ilubong ta karon. Sa akong paglatagaw ning yuta, hisabtan ko ra nga ang tawo nangita lang sa tinuod nga kalipay. Oo, sa tinuod nga kalipay. Apan unsa man kana?

“Unsa kining tinuod nga kalipay? Ang salapi ba nga nahipos sa banko; ang kabtangan, katigayonan, mahalong mga kotse, mansiyon kun palasyo nga ikapasigarbo? Kon mao man gani, pakyas kining tawo nga ilubong ta karon. Walay nahot si Ingkoy. Walay asawa, walay iring, walay iro. Naay lantay nga higdaanan sa lapoy nga lawas nga makapahulay, naay tulo ka batong sug-angan nga maluto ang makit-an sa hunasan ug bagol niyang kitara nga magakos sa kalaay sa pag-usara. Butang ba kanang ikapasigarbo?

“Gikawat ang iyang kalipay sa gabii sa iyang kasal. Nahimangod ba si Ingkoy? Nasilag? Nanghimaraot sa mga maluibon? Wala. Way kasilag ug pagdumot ang tawo. ‘Ang gugma,’ matod ni Ingkoy, ‘usa ka gasa. Dili ikasakit kon bakwion ang hukom sa langit.’ Nakita ko siya sa kahabog sa panganod. Siya ang basahon nga wala ko hipalgi sa tulunghaan. Ang mutya sa pagbati nga gitago sa kasingkasing, ang sugilanon sa kinabuhi nga napunitan sa bata sa bunbon sa panahon sa linga niyang panuigon…”

Nagtubod ang luha ko nga naminaw kang Emin. Wa ko magdahom nga usa diay ka dakong tawo si Ingkoy. Walay mata nga wa mag-umog sa mga luha. Nakita ni Emin nga nanghilak ang mga tawo nga naminaw niya. Hisabtan ko nga wala si Emin mahimuot. Nahunong siyang nagsulti ug mianinaw sa mga tawo. Nahinumdom tingali sa gikasulti ni Ingkoy kaniya. Unya— hidunggan ko siyang mihangyo nga patalinghogan. “Si Ingkoy nagsulti dili kasub-an ang tawong motaliwan. Ang kamatayon kapalaran sa tanang linalang. Siya miabot nga nag-inusara ning kalibotan ug mogikan nga way kauban. Mao nga dili ta siya pabawnan sa atong mga luha. Mahinugon ug mobati tag kawili apan dili hilakan kining iyang pagtaliwan. Mibiya siya apan dili mahanaw sa atong panumdoman. Unta si Ingkoy ang malantaw tang kahayag dili lang sa tawhanong hagit nga mabuhi kondili sa gibugtaw tang kalipay ning kinabuhi.”

WALA ko na igkita si Emin. Nahanaw siya ug wala nay balita. Sama lang sa gapnod nga gidagsa sa lapyahan sa Bangtad nga gikuha pagbalik sa taobon. Apan kon hain man siya karon ipadpad sa panahon, nagtuo ko, nga si Ingkoy usa ka mutya niyang hipalgan nga gitipigan nga handomanan sa iyang kinabuhi.

(KATAPOSAN)